Bütün Xəstəliklər

Adenovirus infeksiyası tənəffüs yollarını, gözü, bağırsağı və bəzən sidik yollarını zədələyə bilən geniş yayılmış virus infeksiyasıdır. Əksər hallarda yüngül keçir, lakin körpələrdə və immuniteti zəif olan şəxslərdə ağırlaşa bilər.

Amöbiaz Entamoeba histolytica adlı parazitin törətdiyi bağırsaq infeksiyasıdır. Əksər hallarda bağırsağı zədələyir, bəzən isə qaraciyərə yayılaraq abses yarada bilər.

Askaridoz — Ascaris lumbricoides adlı helmintin (bağırsaq qurdunun) törətdiyi, əsasən bağırsaqları zədələyən parazitar infeksiyadır.

Aspergilloz Aspergillus cinsinə aid kif göbələkləri ilə əlaqəli xəstəliklər qrupudur. Sağlam insanlarda adətən ciddi xəstəlik yaratmır, lakin immuniteti zəif olanlarda və xroniki ağciyər xəstəliyi olan şəxslərdə ağır gedişli ola bilər.

Botulizm — Clostridium botulinum bakteriyasının sintez etdiyi botulotoksinlə əlaqəli, həyat üçün təhlükəli kəskin zəhərlənmədir. Xəstəlik sinir-əzələ keçiriciliyini pozaraq görmə bulanıqlığı, udma çətinliyi və enən süst iflicə səbəb ola bilər. Əsas risk mənbəyi qaydalara uyğun hazırlanmamış ev konservləri, duzlanmış və hisə verilmiş məhsullardır.

Brusellyoz — Brucella bakteriyalarının törətdiyi, əsasən heyvanlardan (qoyun, keçi, inək) insana keçən zoonoz infeksion xəstəlikdir. Xəstəlik xroniki gedişə meyilli olub orqanizmin bir çox sistemlərini, xüsusilə dayaq-hərəkət sistemini, oynaqları və sinir sistemini zədələyə bilər. Azərbaycan da daxil olmaqla, heyvandarlığın geniş yayıldığı bir çox ölkələrdə endemik xəstəlik hesab olunur. Vaxtında və düzgün müalicə edilmədikdə uzunmüddətli ağırlaşmalara və əlilliyə səbəb ola bilər.

COVID-19 — SARS-CoV-2 virusunun törətdiyi, əsasən tənəffüs sistemini zədələyən kəskin infeksion xəstəlikdir. Xəstəlik simptomsuz gedişdən ağır pnevmoniya, kəskin tənəffüs çatışmazlığı və ölümə qədər müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər. Qlobal pandemiya mərhələsi başa çatsa da, virus endemik şəkildə dövran etməyə və mövsümi alovlanmalara səbəb olmağa davam edir. Xəstəlik xüsusilə yaşlılar, hamilələr və yanaşı xroniki xəstəlikləri olan şəxslər üçün ciddi risk olaraq qalır.

Denge qızdırması ağcaqanadlarla yayılan viral infeksiyadır. Əksər hallarda qızdırma, baş ağrısı, əzələ və oynaq ağrısı, səpgi ilə keçir, lakin bəzi hallarda ağırlaşa bilər.

Dəmrov (dermatofitiya) — dermatofit adlanan mikroskopik göbələklərin törətdiyi, dərinin üst qatını, tükləri və dırnaqları zədələyən yoluxucu göbələk infeksiyasıdır. İngilis dilində “ringworm” adlandırılsa da, xəstəliyin qurdlarla heç bir əlaqəsi yoxdur. Dəmrov adətən bədəndə kənarları qabarıq, qızarmış və qabıqlı, mərkəzi isə nisbətən açıq rəngli halqaşəkilli səpkilərlə özünü göstərir. Xəstəlik həm insanlardan, həm də yoluxmuş ev heyvanlarından, xüsusilə pişik və itlərdən keçə bilər.

Difteriya — əsasən tənəffüs yollarının (boğaz, badamcıqlar, burun) selikli qişasında boz-ağ rəngli sıx pərdələrin yaranması ilə xarakterizə olunan, hava-damcı yolu ilə yayılan kəskin və həyat üçün təhlükəli infeksion xəstəlikdir. Xəstəliyin əsas ağırlığı Corynebacterium diphtheriae bakteriyasının ifraz etdiyi difteriya toksini ilə bağlıdır. Bu toksin ürək əzələsini, sinir sistemini və böyrəkləri zədələyə bilər. Milli peyvənd proqramı sayəsində hazırda nadir rast gəlinsə də, peyvənd olunmamış şəxslərdə ciddi fəsad və ölüm riski yüksəkdir.

Dizenteriya (şigellyoz) — Shigella bakteriyalarının törətdiyi, yoğun bağırsağın kəskin yoluxucu infeksiyasıdır. Xəstəlik qanlı ishal, qarın ağrısı, tenezmlər (ağrılı və yalançı defekasiya çağırışları) və hərarətlə xarakterizə olunur. Yoluxma üçün çox az miqdarda bakteriya kifayət edə bildiyindən infeksiya asan yayılır. Azərbaycanda daha çox isti mövsümdə — yay və payız aylarında qeydə alınır. Xüsusilə uşaqlarda susuzlaşma riski səbəbindən ağır gedişə səbəb ola bilər.

Ebola virus xəstəliyi — Ebolavirus cinsinə aid virusların törətdiyi, ağır gedişli və yüksək letallıq riski olan kəskin virus infeksiyasıdır. Xəstəlik yüksək hərarət, güclü halsızlıq, qusma, ishal, qarın ağrısı və ağır hallarda qanaxmalarla müşayiət oluna bilər. Müalicə olunmayan hallarda ölüm riski virus növündən, xəstənin vəziyyətindən və tibbi yardımın vaxtında başlanmasından asılı olaraq yüksək ola bilər. Azərbaycanda yerli Ebola halı qeydə alınmayıb, lakin endemik və epidemiya bölgələrinə səyahət edən şəxslərdə idxal riski nəzərə alınmalıdır.

Enterobioz Enterobius vermicularis adlı bizquyruq qurdu ilə yaranan parazitar infeksiyadır. Ən çox uşaqlarda rast gəlinir və əsas əlaməti gecələr anal nahiyədə qaşınmadır.

Epidemik parotit, xalq arasında qulaqdibi — əsasən bir və ya hər iki tərəfdə qulaqaltı tüpürcək vəzilərinin ağrılı şişməsi ilə xarakterizə olunan, hava-damcı yolu ilə yayılan kəskin virus infeksiyasıdır. Virus yalnız tüpürcək vəzilərini deyil, bəzi hallarda xayaları, yumurtalıqları, mədəaltı vəzi və mərkəzi sinir sistemini də zədələyə bilər. Uşaqlarda adətən yüngül keçsə də, yeniyetmə və yetkin şəxslərdə fəsad riski daha yüksəkdir. Xəstəlikdən qorunmaq üçün effektiv QPM peyvəndi mövcuddur.

Exinokokkoz — Echinococcus granulosus adlı parazitin sürfə mərhələsinin törətdiyi, insan orqanizmində əsasən qaraciyər və ağciyərlərdə tək və ya çoxsaylı exinokokk kistalarının yaranması ilə gedən xroniki parazitar xəstəlikdir. Parazitin əsas sahibi və yayıcısı itlər, canavarlar və digər itkimilərdir. İnsan bu yoluxma zəncirində təsadüfi aralıq sahib rolunu oynayır. Xəstəlik illərlə əlamətsiz inkişaf edə bilər və kista böyüdükcə ətraf toxumaları sıxaraq ciddi fəsadlara səbəb ola bilər. Azərbaycanda heyvandarlığın geniş yayıldığı bölgələrdə aktual endemik xəstəliklərdən biridir.

Genital herpes — Herpes simplex virusunun törətdiyi, əsasən cinsi təmasla keçən xroniki virus infeksiyasıdır. Xəstəlik cinsi orqanlar, anal nahiyə və bəzən ağız-genital təmas sahəsində ağrılı suluqlar, xırda yaralar, yanma və qaşınma ilə özünü göstərə bilər. Bir çox şəxsdə infeksiya əlamətsiz və ya çox yüngül keçə bilər, lakin virus sinir düyünlərində gizli qalaraq sonradan təkrarlanan alovlanmalar yarada bilər. Genital herpes tamamilə orqanizmdən təmizlənməsə də, həkim nəzarəti ilə antiviral müalicə alovlanmanın müddətini, ağrını, təkrarlanma tezliyini və yoluxdurma riskini azalda bilər.

Gənə ensefaliti — gənələrlə ötürülən, mərkəzi sinir sistemini zədələyə bilən virus infeksiyasıdır. Xəstəlik çox vaxt gənə dişləməsindən sonra yaranır, nadir hallarda isə pasterizasiya olunmamış süd məhsulları vasitəsilə keçə bilər. Əlamətlər yüngül qızdırma və halsızlıqdan başlayıb meningit, ensefalit və nevroloji ağırlaşmalara qədər dəyişə bilər. Xüsusilə meşəlik və otlaq ərazilərdə gənə ilə təmasda olan şəxslər risk altındadır. Spesifik antiviral müalicəsi yoxdur; əsas yanaşma dəstəkləyici müalicə və ağır hallarda xəstəxana nəzarətidir. Riskli bölgələrə gedən şəxslərdə peyvənd profilaktikası nəzərdən keçirilə bilər.

Süzənək — Neisseria gonorrhoeae bakteriyasının törətdiyi, əsasən sidik-cinsiyyət yollarının selikli qişasını zədələyən və irinli iltihabla müşayiət oluna bilən cinsi yolla keçən infeksiyalardan biridir. Kişilərdə çox vaxt sidik kanalından irinli axıntı və sidik ifrazı zamanı yanma ilə özünü göstərir. Qadınlarda isə infeksiya bəzən əlamətsiz keçə bilər ki, bu da diaqnozun gecikməsinə, kiçik çanaq orqanlarının iltihabına və sonsuzluq riskinə səbəb ola bilər. Neisseria gonorrhoeae antibiotiklərə qarşı müqavimət inkişaf etdirə bildiyi üçün müalicə yalnız həkim nəzarəti altında aparılmalıdır.

Göyöskürək — Bordetella pertussis bakteriyasının törətdiyi, tənəffüs yollarını zədələyən və xarakterik boğucu, tutmaşəkilli öskürəklə müşahidə olunan yüksək yoluxucu infeksion xəstəlikdir. Xəstəlik hava-damcı yolu ilə yayılır. Hər yaşda rast gəlinsə də, xüsusilə peyvənd olunmamış və ya peyvənd kursu tamamlanmamış körpələrdə apnoe, ağır tənəffüs pozğunluğu və ölüm riski yarada bilər. Göyöskürəyin qarşısının alınmasında peyvəndlənmə əsas profilaktik üsuldur.

Hantavirus infeksiyası — gəmiricilərin (siçanlar, siçovullar, çöl siçanları) tüpürcəyi, sidiyi və nəcisi ilə çirklənmiş mühitdən insanlara keçə bilən zoonoz virus infeksiyasıdır. Xəstəlik əsasən iki ağır klinik sindromla özünü göstərə bilər: Böyrək Sindromu ilə Hemorragik Qızdırma (BSHQ — daha çox Asiya və Avropada) və Hantavirus Ağciyər Sindromu (HAS — daha çox Amerika qitəsində). Azərbaycanda əsasən böyrək zədələnməsi ilə gedən BSHQ tipli sporadik hallar təsvir olunur. Ölüm riski virus növündən və klinik formadan asılıdır: BSHQ-də adətən daha aşağı, HAS-da isə daha yüksək ola bilər. Spesifik müalicə imkanları məhduddur; əsas yanaşma erkən diaqnoz, stasionar müşahidə və intensiv dəstəkləyici müalicədir.

Hepatit A — Hepatit A virusunun (HAV) törətdiyi kəskin infeksion qaraciyər xəstəliyidir. Əsasən çirklənmiş qida və su vasitəsilə yayılır. Əksər hallarda orqanizm tərəfindən tam təmizlənir və Hepatit B və C-dən fərqli olaraq xroniki formaya keçmir. Lakin yaşlılarda, hamilələrdə və xroniki qaraciyər xəstəliyi olan şəxslərdə daha ağır gedə bilər. Xəstəlikdən qorunmaq üçün effektiv peyvənd mövcuddur.

Hepatit B — Hepatit B virusunun (HBV) törətdiyi, kəskin və ya xroniki gedişə malik ciddi infeksion qaraciyər xəstəliyidir. Xəstəlik kəskin hepatitdən xroniki hepatitə, qaraciyər sirrozuna və qaraciyər xərçənginə qədər fərqli formalarda inkişaf edə bilər. Hepatit B qan, cinsi təmas və anadan uşağa ötürülmə yolu ilə yayıla bilər. Azərbaycanda Hepatit B hələ də aktual infeksion xəstəliklərdən biridir. Xəstəlikdən qorunmaq üçün effektiv peyvənd mövcuddur.

Hepatit C — Hepatit C virusunun (HCV) törətdiyi, əsasən qan vasitəsilə ötürülən və qaraciyəri zədələyə bilən ciddi infeksion xəstəlikdir. Xəstəliyin əsas xüsusiyyəti onun bir çox hallarda uzun müddət əlamətsiz davam etməsi və xroniki formaya keçə bilməsidir. Vaxtında aşkar və müalicə edilmədikdə qaraciyər fibrozuna, sirrozuna və qaraciyər xərçəngi riskinin artmasına səbəb ola bilər. Hepatit C-yə qarşı peyvənd yoxdur, lakin müasir birbaşa təsirli antiviral preparatlarla əksər pasiyentlərdə virusu tam aradan qaldırmaq mümkündür.

Hepatit D qaraciyəri zədələyən viral infeksiyadır. Bu virus yalnız hepatit B virusu olan şəxslərdə xəstəlik törədə bilir.

Hepatit E qaraciyəri zədələyən viral infeksiyadır. Əksər hallarda qısa müddətli keçir, lakin hamilələrdə, xroniki qaraciyər xəstəliyi olanlarda və immun sistemi zəifləmiş şəxslərdə ağırlaşma riski daha yüksək ola bilər.

HİV — insan immunçatışmazlığı virusunun törətdiyi xroniki infeksiyadır. Virus əsasən CD4+ T-limfositlərini zədələyərək immun sistemini zəiflədir. Müalicə olunmadıqda infeksiya illər ərzində AİDS mərhələsinə keçə bilər. Bu mərhələdə orqanizm opportunistik infeksiyalara və bəzi xərçəng növlərinə qarşı daha həssas olur. Müasir antiretroviral terapiya (ART) ilə HİV-lə yaşayan şəxslər uzun və keyfiyyətli həyat sürə bilirlər. Müalicə nəticəsində virus yükü aşkarlanmayan səviyyəyə düşdükdə HİV cinsi yolla ötürülmür.

İnfeksion endokardit ürəyin daxili qişasının (endokardın), xüsusilə ürək qapaqlarının mikrob mənşəli infeksiyasıdır. Vaxtında aşkarlanmadıqda ürək çatışmazlığı, emboliya, sepsis və digər ağır fəsadlara səbəb ola bilər.

İnfeksion endokardit — ürəyin daxili qişasının və xüsusilə ürək qapaqlarının bakteriya və daha nadir hallarda göbələk mənşəli infeksiyasıdır. Xəstəlik çox vaxt qana keçən mikroorqanizmlərin zədələnmiş və ya süni ürək qapağı üzərində yerləşməsi ilə yaranır. Əlamətlər bəzən uzunmüddətli qızdırma, gecə tərləməsi, halsızlıq və arıqlama kimi qeyri-spesifik başlayır, bəzən isə sepsis, ürək çatışmazlığı, insult və emboliya ilə ağır gediş göstərə bilər. Süni ürək qapağı, əvvəl keçirilmiş endokardit, bəzi anadangəlmə ürək qüsurları, ürəkdaxili cihazlar və inyeksion narkotik istifadəsi əsas risk faktorlarıdır. Erkən diaqnoz, qan kulturası, exokardioqrafiya və uzunmüddətli həkim nəzarətli antibakterial müalicə həyati əhəmiyyət daşıyır.

İnfeksion mononukleoz çox vaxt Epşteyn-Barr virusu ilə yaranan, qızdırma, boğaz ağrısı, limfa düyünlərinin böyüməsi və güclü halsızlıqla müşayiət olunan virus infeksiyasıdır.

İnsan Papilloma Virusu (HPV) — dünyada ən geniş yayılmış cinsi yolla ötürülən infeksiyalardan biridir. Cinsi aktiv insanların böyük hissəsi həyatının müəyyən dövründə HPV-nin bir və ya bir neçə tipi ilə yoluxa bilər. Əksər hallarda immun sistem virusu 1–2 il ərzində orqanizmdən təmizləyir və infeksiya heç bir əlamət vermir. Lakin yüksək onkogen riskli HPV tipləri, xüsusilə HPV 16 və 18, uzun müddət orqanizmdə qaldıqda uşaqlıq boynu, anal, ağız-boğaz, vulva, vaqina və penis xərçəngi riskini artıra bilər. Aşağı riskli tiplər, xüsusilə HPV 6 və 11, genital kondilomlara səbəb ola bilər. HPV-yə qarşı peyvənd və müntəzəm skrininq xərçəng riskinin azalmasında əsas qoruyucu tədbirlərdir.

Kandidoz — Candida cinsindən olan maya göbələklərinin törətdiyi infeksiyadır. Candida normal insan florasının bir hissəsidir və dəri, ağız boşluğu, bağırsaq və cinsi orqanların selikli qişasında zərərsiz şəkildə yaşaya bilər. Bəzi hallarda — uzunmüddətli antibiotik qəbulu, immunitetin zəifləməsi, şəkərli diabet, hamiləlik və nəm mühit — bu göbələklər həddindən artıq çoxalaraq xəstəlik törədə bilər. Səthi kandidoz formaları geniş yayılmış və adətən müalicəyə yaxşı cavab verən infeksiyalardır. İnvaziv kandidoz isə əsasən ağır immunçatışmazlığı olan və ya reanimasiya şöbəsində yatan pasiyentlərdə ciddi və həyati təhlükəli ola bilər.

Kəmərləyici dəmrov suçiçəyi virusunun illər sonra yenidən aktivləşməsi ilə yaranan ağrılı dəri səpgisidir. Səpgilər adətən bədənin bir tərəfində, zolaq şəklində görünür.

Kriptokokkoz əsasən immuniteti zəif olan insanlarda rast gəlinən, ağciyərləri və beyin qişalarını zədələyə bilən ciddi göbələk infeksiyasıdır.

Krım-Konqo Hemorragik Qızdırması (KKHQ) — əsasən Hyalomma cinsi gənələr vasitəsilə ötürülən, kəskin və ağır gedişli viral infeksiyadır. Xəstəlik yüksək qızdırma, güclü bədən ağrıları və bəzi hallarda daxili və xarici qanaxmalarla müşayiət oluna bilər. Ölüm riski xəstəliyin ağırlığından, müraciət vaxtından və tibbi yardımın əlçatanlığından asılı olaraq dəyişir. Azərbaycanda xüsusilə gənə mövsümündə, heyvandarlıqla məşğul olan şəxslər, çobanlar, qəssablar və kənd sakinləri arasında sporadik hallar qeydə alına bilər. Xəstənin qanı və bədən mayeləri ilə qorunmasız təmas tibb işçiləri və yaxın təmasda olan şəxslər üçün ciddi yoluxma riski yaradır.

Legionelloz — Legionella pneumophila bakteriyasının törətdiyi, əsasən ağır pnevmoniya ilə gedə bilən infeksion xəstəlikdir. Xəstəliyin iki əsas klinik forması var: Legioner xəstəliyi — ağır pnevmoniya forması və Pontiak qızdırması — yüngül, pnevmoniyasız, qripəbənzər forma. Bakteriyalar daha çox süni su sistemlərində, isti su xətlərində, duş başlıqlarında, cakuzilərdə, dekorativ fontanlarda və böyük binaların soyutma sistemlərində çoxala bilər. Yoluxma bakteriya ilə çirklənmiş su aerozolunun nəfəsə çəkilməsi ilə baş verir. Legionelloz adətən insandan insana ötürülmür.

Leptospiroz — Leptospira cinsindən olan spiroxet bakteriyaların törətdiyi, heyvanlardan insanlara keçə bilən zoonoz infeksion xəstəlikdir. Gəmiricilər, xüsusilə siçovullar, həmçinin itlər, mal-qara və digər heyvanlar infeksiyanın əsas rezervuarları ola bilər. Bakteriyalar heyvanların sidiyi ilə su və torpağa düşür, insan isə çirklənmiş su, palçıq və ya nəm torpaqla təmas zamanı yoluxa bilər. Xəstəlik yüngül qripəbənzər formadan sarılıq, kəskin böyrək zədələnməsi və qanaxmalarla gedən ağır Veyl sindromuna qədər müxtəlif formalarda inkişaf edə bilər. Azərbaycanda xüsusilə yay-payız aylarında, daşqınlardan, çirkli su ilə təmasdan və heyvandarlıq fəaliyyəti zamanı sporadik hallar mümkündür.

Leyşmanioz qum milçəklərinin dişləməsi ilə keçən parazitar infeksiyadır. Xəstəlik dəridə yara, selikli qişa zədələnməsi və ya daxili orqanların tutulması ilə gedə bilər.

Lyamblioz — Giardia lamblia, həmçinin Giardia duodenalis adlanan mikroskopik ibtidai parazitin törətdiyi, əsasən nazik bağırsağı zədələyən parazitar infeksiyadır. Xalq arasında bəzən səhvən “qurd xəstəliyi” adlandırılsa da, lyambliya qurd deyil, birhüceyrəli parazitdir. Əksər hallarda çirklənmiş su, qida və çirkli əllər vasitəsilə yayılır. İnfeksiya bağırsaq selikli qişasına yapışaraq qida maddələrinin, xüsusilə yağların sorulmasını poza bilər. Hər yaşda rast gəlinə bilər, lakin uşaq bağçaları və məktəbyaşlı uşaqlar arasında daha çox görülür. Vaxtında diaqnoz və düzgün müalicə ilə adətən tam sağalır.

Malyariya — Anopheles cinsindən olan yoluxmuş dişi ağcaqanadların dişləməsi ilə ötürülən, Plasmodium parazitlərinin törətdiyi ciddi infeksion xəstəlikdir. Parazitlər qırmızı qan hüceyrələrini zədələyərək dövri qızdırma tutmaları, titrəmə, tərləmə, qan azlığı və dalağın böyüməsinə səbəb ola bilər. Ağır hallarda, xüsusilə Plasmodium falciparum infeksiyasında, serebral malyariya, böyrək çatışmazlığı və çoxorqan zədələnməsi inkişaf edə bilər. Azərbaycanda yerli yoluxma ləğv edilmiş hesab olunur, lakin malyariyanın yayıldığı ölkələrdən gətirilən hallar baxımından xəstəlik aktualdır.

Meninqokokk infeksiyası — Neisseria meningitidis bakteriyasının törətdiyi, hava-damcı yolu ilə yayıla bilən kəskin infeksion xəstəlikdir. Xəstəlik yüngül nazofaringitdən ağır meningitə və meninqokoksemiyaya qədər müxtəlif formalarda gedə bilər. Meninqokokk infeksiyası sürətlə ağırlaşa bilən təcili tibbi vəziyyətdir. Xüsusilə körpələr, azyaşlı uşaqlar, yeniyetmələr, tələbə yataqxanalarında və sıx kollektivlərdə yaşayan şəxslər daha yüksək risk altında ola bilər. Effektiv profilaktik peyvəndlər mövcuddur.

Mpox yaxın fiziki təmasla keçən virus infeksiyasıdır. Adətən səpgi, qızdırma və limfa düyünlərinin böyüməsi ilə müşayiət olunur. Uşaqlarda, hamilələrdə və immuniteti zəif olan şəxslərdə ağırlaşma riski daha yüksəkdir.

Məxmərək — Rubella virusunun törətdiyi, hava-damcı yolu ilə yayılan kəskin virus infeksiyasıdır. Adətən yüngül qızdırma, xırda çəhrayı-qırmızı səpkilər və xüsusilə boyun, peysər və qulaqardısı limfa düyünlərinin böyüməsi ilə xarakterizə olunur. Uşaqlarda və böyüklərdə çox vaxt yüngül keçir. Lakin hamiləliyin erkən dövründə yoluxma döl üçün ciddi risk yarada bilər və anadangəlmə məxmərək sindromuna səbəb ola bilər. Məxmərəkdən qorunmaq üçün effektiv QPM peyvəndi mövcuddur.

Öküz soliteri infeksiyası Taenia saginata adlı lentşəkilli parazitin insanın bağırsağında yaşaması ilə yaranır. İnsan adətən yaxşı bişməmiş və ya çiy mal əti yedikdə yoluxa bilər.

Pedikulyoz insan dərisi və tüklü nahiyələrində bitlərin yaşaması ilə yaranan parazitar vəziyyətdir. Ən çox qaşınma ilə özünü göstərir və düzgün müalicə ilə aradan qaldırıla bilər.

Pielonefrit — böyrək toxuması və böyrək ləyəninin bakterial iltihabıdır. Çox vaxt sidik kisəsindən yuxarı qalxan sidik yolu infeksiyası nəticəsində yaranır. Əsas əlamətləri yüksək qızdırma, titrətmə, bel və ya böyrək nahiyəsində ağrı, ürəkbulanma, sidik ifrazında yanma və tez-tez sidiyə getmədir. Sadə sistitdən fərqli olaraq pielonefrit böyrəyi zədələyə, qana infeksiya keçməsi və sepsis riski yarada bilər. Hamilələrdə, uşaqlarda, yaşlılarda, şəkərli diabeti olanlarda, böyrək daşı və sidik axını pozğunluğu olan şəxslərdə daha ciddi qiymətləndirilməlidir. Müalicə həkim nəzarəti ilə antibiotik və maye dəstəyi əsasında aparılır.

Pnevmoniya — ağciyər toxumasının, xüsusilə alveolların və kiçik tənəffüs yollarının kəskin iltihabıdır. Xəstəlik bakteriyalar, viruslar və daha nadir hallarda göbələklər tərəfindən törədilə bilər. Alveolların iltihabi maye ilə dolması nəticəsində oksigen mübadiləsi pozulur və nəfəs darlığı yarana bilər. Pnevmoniya xüsusilə 5 yaşdan kiçik uşaqlar, 65 yaşdan yuxarı şəxslər, hamilələr, immuniteti zəif olanlar və xroniki xəstəlikləri olan pasiyentlər üçün daha təhlükəli ola bilər. Azərbaycanda payız-qış mövsümündə respirator infeksiyaların fonunda pnevmoniya halları daha çox müşahidə olunur.

Pnevmosist pnevmoniyası immuniteti zəif olan insanlarda rast gəlinən, vaxtında aşkarlanıb müalicə edilmədikdə ağırlaşa bilən ciddi ağciyər infeksiyasıdır.

Qarayara — Bacillus anthracis bakteriyasının törətdiyi, əsasən otyeyən heyvanlardan insanlara keçə bilən zoonoz infeksion xəstəlikdir. Bakteriyanın mühüm xüsusiyyəti xarici mühitdə uzun müddət davamlı qala bilən sporlar əmələ gətirməsidir. İnsanda ən çox dəri forması rast gəlinir və adətən mərkəzi qara rəngli, ağrısız yara — karbunkul ilə özünü göstərir. Ağciyər və bağırsaq formaları daha ağır gedə bilər və vaxtında müalicə olunmadıqda sepsis və həyati təhlükəli ağırlaşmalar yarada bilər. Heyvandarlığın geniş olduğu bölgələrdə qarayara ciddi baytarlıq və tibbi nəzarət tələb edən infeksiyadır.

Qarın yatalağı — Salmonella enterica serovar Typhi bakteriyasının törətdiyi, əsasən çirklənmiş su və qida ilə yayılan sistem bakterial infeksiyadır. Xəstəlik adi qida zəhərlənməsindən fərqli olaraq yalnız bağırsaqla məhdudlaşmır; bakteriya qana keçərək uzunmüddətli qızdırma, halsızlıq, baş ağrısı, qarın ağrısı, ishal və ya qəbizlik yarada bilər. Müalicə olunmadıqda bağırsaq qanaxması, bağırsaq deşilməsi, sepsis və digər ağırlaşmalar inkişaf edə bilər. Diaqnoz qan kulturası, nəcis kulturası və klinik-epidemioloji qiymətləndirmə ilə qoyulur. Müalicə həkim nəzarəti ilə uyğun antibiotik və maye dəstəyi əsasında aparılır. Riskli bölgələrə səyahət edənlər üçün peyvənd və qida-su gigiyenası vacib profilaktik tədbirlərdir.

Qızılca — yüksək qızdırma, öskürək, burun axması, konyunktivit və bədənə mərhələli yayılan xarakterik qırmızı səpkilərlə gedən, hava-damcı və aerozol yolu ilə yayılan çox yoluxucu virus infeksiyasıdır. Peyvənd olunmamış şəxslər arasında sürətlə yayıla bilər. Qızılca immun sistemini müvəqqəti zəiflədərək pnevmoniya, otit və ensefalit kimi ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Xəstəlikdən qorunmanın ən effektiv yolu Milli Peyvənd Təqviminə uyğun QPM peyvəndidir.

Qızılyel və sellulit — dərinin və dərialtı toxumaların bakterial infeksiyalarıdır. Qızılyel adətən dərinin daha səthi qatlarını və limfa damarlarını tutur, qızartı sərhədləri daha aydın olur və çox vaxt qəfil qızdırma ilə başlayır. Sellulit isə dərinin daha dərin qatlarını və dərialtı toxumanı zədələyir, qızartının sərhədləri daha qeyri-dəqiq ola bilər. Hər iki halda ən çox Streptococcus və Staphylococcus bakteriyaları rol oynayır. Vaxtında müalicə olunmadıqda infeksiya yayıla, abses, sepsis və təkrarlayan limfa ödemi kimi ağırlaşmalara səbəb ola bilər.

Qoturluq — Sarcoptes scabiei adlı mikroskopik gənənin törətdiyi, dəridə güclü qaşınma və səpkilərlə gedən yoluxucu parazitar dəri xəstəliyidir. Gənə dərinin üst qatında kiçik yollar açır və bu, xüsusilə gecələr artan qaşınmaya səbəb olur. Qoturluq gigiyena səviyyəsindən asılı olmayaraq hər kəsə keçə bilər. Əsas yoluxma uzunmüddətli yaxın dəri təması ilə baş verir. Ailə daxilində, yataqxanalarda, uşaq bağçalarında və qapalı kollektivlərdə daha asan yayılır. Düzgün müalicə və bütün yaxın təmaslıların eyni vaxtda müalicəsi ilə tam sağalır.

Qrip — influenza viruslarının törətdiyi, tənəffüs yollarını zədələyən və hava-damcı yolu ilə yayılan kəskin virus infeksiyasıdır. Xalq arasında çox vaxt adi soyuqdəymə ilə qarışdırılsa da, qrip adətən qəfil başlayan yüksək qızdırma, güclü əzələ-oynaq ağrıları, baş ağrısı, halsızlıq və quru öskürəklə xarakterizə olunur. Hər il mövsümi alovlanmalar yarada bilər. Risk qrupunda olan şəxslərdə pnevmoniya, xroniki xəstəliklərin kəskinləşməsi və digər ağırlaşmalar inkişaf edə bilər. Qripdən qorunmanın ən effektiv yollarından biri hər il mövsümi peyvənd olunmaqdır.

Quduzluq — yoluxmuş istiqqanlı heyvanların, xüsusilə it, pişik, tülkü, çaqqal, canavar və yarasaların dişləməsi, cırmaqlaması və ya tüpürcəyinin zədələnmiş dəriyə və selikli qişalara təması ilə ötürülən ağır virus infeksiyasıdır. Virus mərkəzi sinir sistemini zədələyərək ensefalit yaradır. Klinik əlamətlər başladıqdan sonra quduzluq demək olar ki, həmişə ölümcül nəticələnir. Buna görə əsas həyatqurtarıcı tədbir heyvanla riskli təmasdan dərhal sonra yaranın düzgün yuyulması, həkimə müraciət və quduzluq əleyhinə peyvənd, lazım olduqda immunoqlobulin profilaktikasının vaxtında başlanmasıdır.

Respirator Sinsitial Virus (RSV) — tənəffüs yollarını zədələyən, xüsusilə körpələrdə və yaşlılarda daha ağır gedə bilən kəskin virus infeksiyasıdır. Sağlam böyüklərdə və böyük uşaqlarda çox vaxt adi soyuqdəymə kimi yüngül əlamətlərlə keçə bilər. Lakin 1 yaşdan kiçik körpələrdə, yarımçıq doğulmuş uşaqlarda, xroniki ürək-ağciyər xəstəliyi olanlarda və yaşlılarda bronxiolit, pnevmoniya və tənəffüs çatışmazlığına səbəb ola bilər. Müalicə əsasən dəstəkləyicidir; yüksək riskli körpələr üçün müasir profilaktik anticisim preparatları və bəzi ölkələrdə hamiləlik dövründə RSV peyvəndi tətbiq olunur.

Rotavirus infeksiyası — əsasən körpələrdə və kiçikyaşlı uşaqlarda kəskin qusma, sulu ishal və qızdırma ilə gedən, yüksək yoluxuculuğa malik virus mənşəli mədə-bağırsaq infeksiyasıdır. Virus bağırsaq selikli qişasını zədələyərək su və duz itkisinə, yəni dehidratasiyaya səbəb ola bilər. Dünyada uşaqlarda ağır ishal və hospitalizasiyanın mühüm səbəblərindən biridir. Xəstəliyin spesifik antiviral müalicəsi yoxdur; əsas yanaşma erkən maye-duz bərpası, susuzlaşmanın qarşısının alınması və körpəlik dövründə oral rotavirus peyvəndidir.

Salmonellyoz — Salmonella cinsi bakteriyalarının törətdiyi kəskin bağırsaq infeksiyasıdır. Ən çox tam bişirilməmiş yumurta, quş əti, pasterizasiya olunmamış süd məhsulları və çirklənmiş qidalar vasitəsilə yayılır. Sağlam yetkinlərdə xəstəlik çox vaxt öz-özünə sağalan gedişə malikdir. Lakin azyaşlı uşaqlarda, yaşlılarda, hamilələrdə və immuniteti zəif olan şəxslərdə ağır susuzlaşma, bakteriemiya və digər ağırlaşmalar yarada bilər. Azərbaycanda xüsusilə isti mövsümdə qida mənşəli bağırsaq infeksiyaları arasında aktualdır.

Sifilis — Treponema pallidum bakteriyasının törətdiyi, əsasən cinsi yolla keçən sistem xarakterli infeksiyadır. Erkən mərhələdə vaxtında aşkarlanıb müalicə olunmadıqda xəstəlik gizli mərhələyə keçə və illər sonra sinir sistemi, ürək-damar sistemi, dəri, sümüklər və daxili orqanlarda ciddi zədələnmələr yarada bilər. Hamiləlik zamanı infeksiya dölə keçərək anadangəlmə sifilis, düşük, ölü doğuş və ya ağır yenidoğulmuş fəsadlarına səbəb ola bilər. Erkən diaqnoz və düzgün antibakterial müalicə ilə sifilis effektiv şəkildə müalicə oluna bilən infeksiyadır.

Strongiloidoz — Strongyloides stercoralis adlı mikroskopik yumru qurdun törətdiyi parazitar infeksiyadır. Xəstəlik kəskin və ya xroniki gedişli ola bilər. Strongiloidozu digər bir çox helmintozlardan fərqləndirən əsas xüsusiyyət autoinfeksiya qabiliyyətidir: parazit bədəni tərk etmədən yenidən yoluxucu formaya keçərək infeksiyanın illərlə davam etməsinə səbəb ola bilər. Sağlam immun sistemi olan şəxslərdə xəstəlik bəzən yüngül və ya əlamətsiz keçə bilər. Lakin kortikosteroid qəbul edən, transplantasiya olunmuş, onkoloji müalicə alan və ya immuniteti zəif olan şəxslərdə hiperinfeksiya sindromu və yayılmış strongiloidoz kimi həyati təhlükəli ağırlaşmalar inkişaf edə bilər.

Suçiçəyi — Varicella-Zoster virusunun törətdiyi, qızdırma və dəridə qaşınan suluq səpkilərlə gedən, hava-damcı və yaxın təmas yolu ilə yayılan yüksək yoluxucu virus infeksiyasıdır. Uşaqlarda adətən yüngül və fəsadsız keçsə də, yenidoğulmuşlarda, yetkinlərdə, hamilələrdə və immuniteti zəif olan şəxslərdə pnevmoniya, ensefalit və ağır dəri infeksiyaları kimi ciddi ağırlaşmalar yarada bilər. Xəstəliyi keçirən şəxslərdə virus sinir düyünlərində gizli qala və illər sonra kəmərvari dəmrov — herpes zoster şəklində yenidən aktivləşə bilər. Suçiçəyinə qarşı effektiv peyvənd mövcuddur.

Tetanus — Clostridium tetani bakteriyasının ifraz etdiyi tetanospazmin adlı neyrotoksinlə əlaqəli, əzələlərdə sərtlik və ağrılı spazmlarla gedən ağır bakterial infeksiyadır. Bakteriyanın sporları torpaqda, tozda və heyvan nəcisində uzun müddət qala bilər və bədənə çirkli, dərin, əzilmiş və ya torpaqla təmas etmiş yaralar vasitəsilə daxil ola bilər. Xəstəlik insandan insana ötürülmür. Klinik əlamətlər başladıqdan sonra tetanus ağır gedişli ola bilər və çox vaxt reanimasiya şəraitində müalicə tələb edir. Müntəzəm peyvəndlənmə tetanusdan qorunmanın ən effektiv yoludur.

Toksokaroz it və pişiklərin bağırsaq qurdlarının sürfələri ilə yaranan parazitar infeksiyadır. İnsanlarda daha çox uşaqlarda rast gəlinir və qaraciyər, ağciyər, göz, nadir hallarda isə sinir sistemini zədələyə bilər.

Toksoplazmoz — Toxoplasma gondii parazitinin törətdiyi geniş yayılmış zoonoz infeksiyadır. İmmuniteti normal olan şəxslərdə infeksiya çox vaxt əlamətsiz və ya yüngül keçir. Lakin hamiləlik zamanı ilk dəfə yoluxma döl üçün ciddi risk yarada bilər. İmmuniteti zəif olan şəxslərdə, xüsusilə HİV/AİDS, transplantasiya, onkoloji müalicə və yüksək dozalı immunosupressiv müalicə fonunda toksoplazmoz ensefalit, göz zədələnməsi və yayılmış infeksiya kimi ağır formalara keçə bilər. Pişiklər parazitin əsas sahiblərindən biridir, lakin yoluxma daha çox çirklənmiş torpaq, yuyulmamış qidalar və az bişmiş ət vasitəsilə baş verir.

Trixinellyoz — Trichinella cinsindən olan mikroskopik yumru qurdların törətdiyi parazitar infeksiyadır. Yoluxma əsasən çiy, az bişmiş və ya kifayət qədər termik emal olunmamış ət məhsullarının, xüsusilə donuz, vəhşi qaban, ayı və digər vəhşi heyvan ətlərinin qəbulu ilə baş verir. Parazit sürfələri bağırsaqdan qan dövranına keçərək skelet əzələlərinə yayıla bilər. Xəstəlik qızdırma, göz ətrafında şişkinlik, güclü əzələ ağrıları, halsızlıq və eozinofiliya ilə müşayiət oluna bilər. Ağır hallarda ürək, ağciyər və mərkəzi sinir sistemi zədələnməsi inkişaf edə bilər.

Trixomonoz — Trichomonas vaginalis adlı ibtidai parazitin törətdiyi, cinsi yolla keçən infeksiyadır. Qadınlarda vaginal ifrazat, qaşınma, yanma və sidik ifrazı zamanı göynəmə ilə özünü göstərə bilər. Kişilərdə isə çox vaxt əlamətsiz keçir və gizli daşıyıcılıq şəklində davam edə bilər. Müalicə olunmadıqda uşaqlıq boynu və vaginal selikli qişada iltihab yarada, HİV və digər cinsi yolla keçən infeksiyalara yoluxma riskini artıra və hamiləlikdə bəzi ağırlaşmalarla əlaqəli ola bilər. Tam sağalma üçün əsas şərt hər iki cinsi tərəfdaşın eyni vaxtda həkim nəzarəti ilə müalicə olunmasıdır.

Venerik limfoqranuloma (LGV) — Chlamydia trachomatis bakteriyasının L1, L2 və L3 serovarlarının törətdiyi, əsasən cinsi yolla keçən invaziv infeksiyadır. Adi urogenital xlamidiozdan fərqli olaraq, LGV daha dərin toxumalara və limfa sisteminə yayıla bilər. Xəstəlik ilkin mərhələdə kiçik və ağrısız yara ilə başlaya, sonradan qasıq limfa düyünlərinin ağrılı böyüməsi, irinli bubonlar və ya anal təmasdan sonra proktokolit əlamətləri ilə davam edə bilər. Vaxtında diaqnoz və düzgün antibiotik müalicəsi ilə sağalır. Gecikmiş hallarda xroniki fistullar, limfa ödemi və düz bağırsaq daralması kimi ağırlaşmalar yarana bilər.

Vəba — Vibrio cholerae bakteriyasının törətdiyi, kəskin bol sulu ishal və qusma ilə gedə bilən fekal-oral yolla yayılan ağır bağırsaq infeksiyasıdır. Bakteriyanın ifraz etdiyi xolera toksini bağırsaqdan böyük miqdarda su və elektrolit itkisinə səbəb olur. Vaxtında maye-duz bərpası aparılmadıqda ağır susuzlaşma, hipovolemik şok və həyati təhlükəli ağırlaşmalar inkişaf edə bilər. Müasir müalicədə əsas həyatqurtarıcı yanaşma oral və ya venadaxili rehidratasiyadır. Riskli bölgələrdə təhlükəsiz su, sanitariya, əl gigiyenası və bəzi hallarda oral vəba peyvəndi profilaktikada mühüm rol oynayır.

Vərəm — Mycobacterium tuberculosis bakteriyasının törətdiyi, əsasən hava yolu ilə yayılan xroniki infeksion xəstəlikdir. Ən çox ağciyərləri zədələyir, lakin limfa düyünləri, sümüklər, böyrəklər, beyin qişaları və digər orqanları da tuta bilər. Aktiv ağciyər vərəmi olan şəxs öskürərkən, danışarkən və ya asqırarkən bakteriyaları havaya yaya bilər. Latent vərəm infeksiyasında isə bakteriya orqanizmdə “yuxu vəziyyətində” qalır, şəxs xəstə olmur və ətrafdakılar üçün yoluxucu sayılmır. Vaxtında diaqnoz və tam müalicə ilə vərəm sağala bilən xəstəlikdir. Müalicənin yarımçıq saxlanılması dərmana davamlı vərəm riskini artırır.

Xlamidioz — Chlamydia trachomatis bakteriyasının törətdiyi, cinsi yolla keçən geniş yayılmış bakterial infeksiyadır. Xəstəlik həm qadınlarda, həm də kişilərdə çox vaxt əlamətsiz keçə bilər. Bu səbəbdən pasiyent özünü sağlam hiss etsə də, infeksiyanı cinsi tərəfdaşına ötürə bilər. Müalicə olunmadıqda qadınlarda çanaq orqanlarının iltihabi xəstəliyi, uşaqlıq borularının zədələnməsi, sonsuzluq və uşaqlıqdankənar hamiləlik riski arta bilər. Kişilərdə uretrit və epididimit yarana bilər. Erkən aşkarlanarsa, xlamidioz həkim nəzarəti ilə effektiv müalicə olunan infeksiyadır.