Amöbiaz

Amöbiaz əsasən fekal-oral yolla yayılır. Parazitin kistaları ilə çirklənmiş su, qida və ya əllər ağıza düşdükdə yoluxma baş verə bilər. Yoluxma daha çox sanitariya şəraiti zəif olan yerlərdə, təmiz suya çıxış məhdud olduqda və əl gigiyenası qorunmadıqda müşahidə edilir. Çiy tərəvəz və meyvələrin yaxşı yuyulmaması, təhlükəsiz olmayan suyun içilməsi və qida hazırlayan şəxsin əl gigiyenasına əməl etməməsi yoluxma riskini artırır. Amöbiaz insandan insana keçə bilər. Xüsusilə gigiyena qaydalarına əməl olunmadıqda və bəzi yaxın təmas formalarında yayılma mümkündür.

Həkim əvvəlcə şikayətləri, qida və su istifadəsini, səyahət tarixçəsini və ailə daxilində oxşar əlamətlərin olub-olmadığını qiymətləndirir. Diaqnostikada nəcis müayinəsi, parazitin antigenlərini və ya genetik materialını aşkar edən testlər istifadə oluna bilər. Bəzi hallarda təkrar nəcis nümunəsi lazım ola bilər. Çünki parazit hər nümunədə aşkar edilməyə bilər. Qaraciyər absesi şübhəsində qan analizləri, seroloji müayinələr və qaraciyərin görüntüləmə üsulları lazım ola bilər. Entamoeba histolytica-nın digər qeyri-patogen amöblərdən fərqləndirilməsi vacibdir. Buna görə laborator nəticələr klinik əlamətlərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Azərbaycanda nəcis müayinəsi və əsas görüntüləmə üsulları bir çox tibb müəssisəsində əlçatandır. Ağır və qaraciyər tutulması şübhəli hallarda ixtisaslaşmış mərkəzdə qiymətləndirmə daha uyğundur.

Amöbiaz müalicə oluna bilən parazitar infeksiyadır. Müalicədə antiparazitar dərmanlardan istifadə oluna bilər və müalicə həkim tərəfindən təyin edilməlidir. Bağırsaqdan kənara yayılmış hallarda, xüsusilə qaraciyər absesi olduqda müalicə daha ciddi nəzarət tələb edir. Bəzi hallarda bağırsaqda qalan parazit formalarını aradan qaldırmaq üçün əlavə antiparazitar yanaşma lazım ola bilər. Bu qərarı həkim verir. Özbaşına dərman istifadəsi xəstəliyin gizlənməsinə, düzgün diaqnozun gecikməsinə və ağırlaşmalara səbəb ola bilər.

Amöbiaz bağırsaq divarında dərin iltihab və yaralar yarada bilər. Qanlı və selikli nəcis ilə gedən ağır bağırsaq iltihabı inkişaf edə bilər. Nadir hallarda bağırsaq deşilməsi və qarın boşluğunun iltihabı yarana bilər. Parazit qaraciyərə yayıldıqda qaraciyər absesi yarana bilər. Bu zaman qızdırma, sağ qabırğaaltı ağrı və halsızlıq müşahidə oluna bilər. Nadir hallarda infeksiya ağciyər, ürək ətrafı və beyin kimi digər orqanlara yayıla bilər.

Yalnız təhlükəsiz və təmiz su içilməlidir. Su mənbəyinə əminlik yoxdursa, təhlükəsizləşdirilmiş sudan istifadə olunmalıdır. Meyvə və tərəvəzlər yeməzdən əvvəl yaxşı yuyulmalıdır. Əllər tualetdən sonra, yemək hazırlamazdan əvvəl və yeməkdən əvvəl sabun və su ilə yuyulmalıdır. Qida hazırlayan şəxslər əl gigiyenasına ciddi əməl etməlidir. Sanitariya qaydalarına riayət olunması parazitin ətraf mühitə yayılmasını azaldır. Səyahət zamanı küçə qidaları, buzlu içkilər və təhlükəsizliyi bilinməyən su mənbələri ilə bağlı ehtiyatlı olmaq lazımdır.

Bu xəstəliyə qarşı hazırda mövcud peyvənd yoxdur.

Azərbaycanda amöbiaz riski daha çox qida və su təhlükəsizliyi, əl gigiyenası və sanitariya şəraiti ilə bağlıdır. Yay aylarında çiy tərəvəz, meyvə, açıqda satılan qidalar və təhlükəsizliyi bilinməyən su istifadəsi risk yarada bilər. Konkret bölgə üzrə dəqiq statistika vermək düzgün deyil. Şübhəli hallarda laborator təsdiq və həkim qiymətləndirməsi vacibdir.