Aspergilloz

Aspergillus göbələkləri torpaqda, çürüyən bitkilərdə, tozda, kompostda, köhnə binalarda, tikinti və təmir sahələrində geniş yayılmışdır. İnsan adətən göbələk sporlarını hava ilə nəfəs aldıqda bu mikroorqanizmlə təmasda olur. Lakin sporların nəfəs yollarına düşməsi hər zaman xəstəlik demək deyil. Aspergilloz adi gündəlik təmasla insandan insana keçmir. Xəstə ilə eyni otaqda olmaq, əl sıxmaq və ya danışmaq yoluxma yaratmır. Xəstəlik daha çox orqanizmin immun müdafiəsi zəiflədikdə və ya ağciyərdə əvvəlcədən zədələnmiş sahələr olduqda inkişaf edir.

Həkim əvvəlcə şikayətləri, immunitet vəziyyətini, ağciyər xəstəliyi tarixçəsini və risk faktorlarını qiymətləndirir. Diaqnostikada ümumi qan analizi, iltihab göstəriciləri, bəlğəm və ya tənəffüs yolu nümunələrinin müayinəsi, göbələk kulturası, bəzi hallarda göbələk antigen testləri və molekulyar testlər istifadə oluna bilər. Ağciyər tutulması şübhəsində rentgen müayinəsi və ya kompüter tomoqrafiyası kimi görüntüləmə üsulları lazım ola bilər. Bəzi hallarda bronxoskopiya adlanan müayinə ilə ağciyərdən nümunə götürülə bilər. Aspergillus-un nümunədə aşkarlanması həmişə aktiv xəstəlik demək deyil. Nəticə xəstənin klinik vəziyyəti, immunitet statusu, görüntüləmə nəticələri və laborator göstəricilərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Azərbaycanda əsas laborator və görüntüləmə müayinələri bir çox tibb müəssisəsində əlçatandır. Ağır və immuniteti zəif xəstələrdə ixtisaslaşmış mərkəzdə qiymətləndirmə daha uyğundur.

Aspergillozun müalicəsi xəstəliyin formasından, yayılma dərəcəsindən və xəstənin risk vəziyyətindən asılıdır. Allergik formalarda müalicə iltihab reaksiyasını azaltmağa və əsas ağciyər xəstəliyinə nəzarəti yaxşılaşdırmağa yönəlir. Bu müalicə həkim tərəfindən təyin olunmalıdır. İnvaziv, yəni dərin toxumalara yayılan aspergillozda antifungal müalicə tələb oluna bilər və bu müalicə yalnız həkim nəzarəti ilə aparılmalıdır. Bəzi hallarda zədələnmiş toxuma, göbələk kütləsi və ya qanaxma riski olduqda cərrahi müdaxilə lazım ola bilər. Özbaşına dərman istifadəsi düzgün diaqnozu gecikdirə və xəstəliyin ağırlaşmasına səbəb ola bilər.

İnvaziv aspergilloz ağciyər toxumasını zədələyə və ağır tənəffüs çatışmazlığına səbəb ola bilər. Göbələk infeksiyası qan vasitəsilə beyinə, böyrəklərə, ürəyə və digər orqanlara yayıla bilər. Ağciyərdə əvvəlcədən boşluq və ya zədə varsa, göbələk kütləsi yarana bilər. Bu hal bəzən qanlı bəlğəmə və ağciyər qanaxmasına səbəb ola bilər. Allergik bronxopulmonar aspergilloz astmanın ağırlaşmasına və bronxların genişlənməsinə səbəb ola bilər. Nadir hallarda sinus, göz, dəri və mərkəzi sinir sistemi tutulması baş verə bilər.

İmmuniteti zəif olan şəxslər tozlu, kifli və tikinti-təmir gedən mühitlərdən mümkün qədər uzaq durmalıdır. Tikinti, təmir, bağçılıq və torpaqla işləmə zamanı Aspergillus sporları ilə təmas arta bilər. Riskli şəxslər belə mühitlərdə qoruyucu tədbirlərlə bağlı həkimlə məsləhətləşməlidir. Ev və iş yerlərində görünən kif mənbələri aradan qaldırılmalı, rütubət azaldılmalı və havalandırma yaxşılaşdırılmalıdır. Ağciyər xəstəliyi olan şəxslər uzun sürən öskürək, qanlı bəlğəm və nəfəs darlığı zamanı həkimə müraciət etməlidir. Xəstəxanalarda yüksək riskli xəstələr üçün hava filtrasiyası, tikinti sahələrindən qorunma və infeksiya nəzarəti tədbirləri vacibdir.

Bu xəstəliyə qarşı hazırda mövcud peyvənd yoxdur.

Azərbaycanda Aspergillus sporlarına torpaq, toz, kənd təsərrüfatı mühiti, köhnə binalar və təmir-tikinti sahələrində rast gəlinə bilər. Xüsusilə immuniteti zəif şəxslər, xroniki ağciyər xəstəliyi olanlar və uzunmüddətli xəstəxana müalicəsi alanlar risk baxımından daha diqqətli olmalıdır. Şəhər və rayonlarda mikoloji diaqnostika imkanları fərqli ola bilər. Şübhəli və ağır hallarda pulmonoloq, infeksion xəstəliklər üzrə mütəxəssis və müvafiq laboratoriya imkanları olan mərkəzdə qiymətləndirmə daha məqsədəuyğundur.