COVID-19 (Koronavirus infeksiyası)

Hava-damcı yolu — əsas yayılma yollarından biridir. Yoluxmuş şəxs asqırdıqda, öskürdükdə və ya danışdıqda havaya yayılan virus hissəcikləri vasitəsilə digər insanlara keçə bilər. Aerozol yolu — qapalı, zəif havalandırılan və sıx məkanlarda virus hissəcikləri havada daha uzun müddət qala bilər və yoluxma riskini artıra bilər. Təmas yolu — virusla çirklənmiş səthlərə və əşyalara toxunduqdan sonra əlləri yumadan ağıza, buruna və ya gözə toxunmaqla yoluxma mümkündür, lakin əsas yayılma yolu hava-damcı və aerozol yoludur.

PCR (PZR) testi — burun və ya udlaqdan götürülmüş yaxmada virusun genetik materialını (RNT) aşkarlayan əsas diaqnostik üsullardan biridir. Sürətli antigen testləri — xəstəliyin ilk günlərində, xüsusilə viral yük yüksək olduqda, virusun xüsusi zülallarını qısa müddətdə aşkar edə bilər. KT (kompüter tomoqrafiyası) — ağciyərlərdə viral pnevmoniyaya uyğun dəyişiklikləri, o cümlədən “buzlu şüşə” tipli mənzərəni qiymətləndirmək üçün istifadə oluna bilər. KT COVID-19 diaqnozunu təkbaşına təsdiqləmir, klinik vəziyyət və laborator testlərlə birlikdə dəyərləndirilməlidir. Qan analizləri — D-dimer, CRP (C-reaktiv zülal), ferritin və digər iltihab və laxtalanma göstəricilərinin yoxlanılması xəstəliyin ağırlığını və fəsad riskini izləməyə kömək edə bilər.

Yüngül formalar (ev şəraitində): Əksər yüngül hallarda xüsusi antiviral müalicə tələb olunmur. Əsas yanaşma dəstəkləyici müalicədir: bol maye qəbulu, istirahət, hərarətin izlənməsi və həkim məsləhəti ilə ağrıkəsici və hərarətsalıcı preparatların istifadəsi. Ağır formalar (xəstəxana şəraitində): Ağır gedişli hallarda müalicə yalnız həkim nəzarəti altında aparılmalıdır. Göstəriş olduqda antiviral preparatlar, tromboz riskini azaltmaq üçün qan durulaşdırıcılar və oksigen dəstəyi istifadə edilə bilər. Kritik hallarda süni tənəffüs aparatına qoşulma tələb oluna bilər. İltihab əleyhinə müalicə: Ağır hallarda orqanizmin həddindən artıq immun reaksiyasını azaltmaq üçün həkim qərarı ilə qlükokortikosteroidlər və ya digər immunomodulyator preparatlar istifadə oluna bilər. Klinik xəbərdarlıq: Antibiotiklər viruslara təsir etmir. COVID-19 zamanı ev şəraitində profilaktik antibiotik qəbulu tövsiyə olunmur. Antibiotik yalnız həkim tərəfindən ikincili bakterial infeksiya, məsələn, bakterial pnevmoniya şübhəsi və ya təsdiqi olduqda təyin edilməlidir.

Ağır viral pnevmoniya və kəskin respirator distress sindromu (ARDS) — tənəffüs çatışmazlığına səbəb ola bilən ağır ağciyər zədələnməsidir. Tromboemboliya — qanın laxtalanma meylinin artması nəticəsində ağciyər arteriyasının tromboemboliyası, infarkt və ya insult kimi ağır fəsadlar yarana bilər. Uzun COVID — infeksiyadan sonra həftələr və ya aylarla davam edən yorğunluq, təngnəfəslik, diqqət zəifliyi (“beyin dumanı”), ürəkdöyünmə və psixoloji gərginliklə özünü göstərə bilər. Həddindən artıq immun reaksiya — bəzi ağır hallarda orqanizmin kəskin və idarəolunmaz immun cavabı toxuma zədələnməsinə və çoxorqanlı fəsadlara səbəb ola bilər.

Peyvəndlənmə — xəstəliyin ağır gedişinin, xəstəxanaya yerləşdirilmənin və ölüm hallarının qarşısını almaqda ən effektiv profilaktik üsullardan biridir. Tibbi maskadan istifadə — xüsusilə xəstə şəxslərlə təmasda olduqda, qapalı və sıx məkanlarda, həmçinin tibb müəssisələrində yoluxma riskini azalda bilər. Əl gigiyenası — əlləri tez-tez sabun və su ilə ən azı 20 saniyə yumaq və ya spirt tərkibli antiseptikdən istifadə etmək tövsiyə olunur. Məkanların havalandırılması — qapalı otaqların mütəmadi havalandırılması havadakı virus hissəciklərinin konsentrasiyasını azaldır. İzolyasiya — kəskin respirator əlamətləri, xüsusilə öskürək və qızdırması olan şəxslər evdə qalmalı, digər insanlarla yaxın təmasdan çəkinməlidirlər.

COVID-19-a qarşı müxtəlif texnologiyalarla hazırlanmış təsdiqlənmiş peyvəndlər mövcuddur. Peyvəndlənmə infeksiyadan 100% qoruma verməsə də, xəstəliyin ağır gedişi, xəstəxanaya yerləşdirilmə və ölüm riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Risk qruplarında əlavə doza və ya mövsümi gücləndirici doza həkim və rəsmi səhiyyə tövsiyələrinə uyğun aparılmalıdır.

Azərbaycanda COVID-19 pandemiyası dövründə genişmiqyaslı vaksinasiya kampaniyası aparılmışdır. Hazırda virus ölkədə endemik şəkildə dövran edir və payız-qış aylarında, kəskin respirator virus infeksiyaları mövsümündə halların artması müşahidə oluna bilər. COVID-19-un diaqnostikası və ağır xəstələrin stasionar müalicəsi üçün ölkədə müvafiq tibbi imkanlar mövcuddur.