Dizenteriya (Şigellyoz)

Qanlı ishal — nəcisdə qan, selik və bəzən irin qarışığı, Tenezmlər — tez-tez, ağrılı və yalançı defekasiya çağırışları, Qarın ağrısı — tutma xarakterli, əsasən qarnın sol aşağı hissəsində, Hərarət və titrətmə — adətən 38–40°C, Ürəkbulanma və qusma, Halsızlıq və iştahsızlıq, Susuzlaşma əlamətləri — xüsusilə uşaqlarda daha təhlükəlidir

Fekal-oral yol — əsas yoluxma yoludur. Yoluxmuş şəxsin nəcisi ilə çirklənmiş su, qida və ya əllər vasitəsilə yayılır. Məişət-təmas yolu — tualetdən istifadə etdikdən sonra əllərin yuyulmaması ən mühüm risk amillərindən biridir. Shigella az miqdarda belə yoluxmaya səbəb ola bildiyi üçün ailə daxilində və kollektivlərdə asan yayılır. Qida yolu — çirklənmiş əllərlə hazırlanan qidalar, yaxşı yuyulmamış tərəvəz və meyvələr yoluxma mənbəyi ola bilər. Su yolu — xlorlanmamış, çirklənmiş və ya təhlükəsizliyi təmin olunmamış içməli su vasitəsilə yoluxma mümkündür. Milçəklər — bəzi hallarda qida üzərinə qonaraq bakteriyanı mexaniki şəkildə daşıya bilər. Sıx təmas — uşaq bağçaları, məktəblər, internatlar və digər kollektivlərdə lokal alovlanmalara səbəb ola bilər.

Klinik qiymətləndirmə — qəfil başlayan hərarət, qanlı-selikli ishal və tenezmlər dizenteriya üçün ciddi şübhə yaradır. Nəcisin bakterioloji müayinəsi — əsas diaqnostik üsuldur. Shigella bakteriyasının aşkarlanması və antibiotiklərə həssaslığının müəyyən edilməsi üçün aparılır. Nəcisin mikroskopik müayinəsi — nəcisdə leykosit və eritrositlərin aşkarlanması bağırsaqda invaziv iltihabı göstərə bilər. Ümumi qan analizi — leykositoz və iltihab göstəricilərinin artması infeksion prosesi dəstəkləyə bilər. PCR (PZR) — nəcisdə Shigella DNT-sinin daha sürətli və həssas aşkarlanması üçün istifadə oluna bilər.

Yüngül hallarda əsas müalicə maye itkisinin qarşısını almaqdır. Rehidratasiya — ən vacib addımdır. Oral rehidratasiya məhlulları istifadə edilməlidir. Hazır aptek məhlulu yoxdursa, müvəqqəti olaraq 1 litr qaynadılmış və soyudulmuş suya 6 çay qaşığı şəkər və 1 çay qaşığı duz əlavə edilərək məhlul hazırlana bilər. Hər ishal epizodundan sonra itirilmiş mayenin yerini doldurmaq vacibdir. Antibakterial müalicə — ağır gediş, qanlı ishal, yüksək hərarət, risk qrupları və ya yayılma riski olan hallarda həkim tərəfindən təyin edilə bilər. Antibiotik seçimi mümkün olduqda törədicinin həssaslığına əsaslanmalıdır. Dəstəkləyici müalicə — uyğun pəhriz, istirahət və həkim məsləhəti ilə əlavə vasitələr istifadə oluna bilər. Klinik xəbərdarlıq: Bağırsaq hərəkətini ləngidən ishal əleyhinə preparatlar dizenteriyada həkim məsləhəti olmadan istifadə edilməməlidir. Bu dərmanlar bakteriya və toksinlərin bağırsaqda qalmasına, xəstəliyin uzanmasına və ağırlaşma riskinin artmasına səbəb ola bilər. Xəstəxanaya yerləşdirmə — ağır susuzlaşma, davamlı qusma, qıcolma, 1 yaşdan kiçik uşaqlar, yaşlılar və immuniteti zəif olan xəstələrdə tələb oluna bilər.

Ağır susuzlaşma və şok — maye itkisi səbəbindən xüsusilə uşaqlarda və yaşlılarda həyati təhlükə yarada bilər. Hemolitik-uremik sindrom (HUS) — nadir, lakin ciddi fəsaddır. Qan azlığı, trombositlərin azalması və kəskin böyrək zədələnməsi ilə müşayiət oluna bilər. Toksik meqakolon — yoğun bağırsağın kəskin genişlənməsidir. Xüsusilə bağırsaq hərəkətini ləngidən dərmanların istifadəsi fonunda risk arta bilər və cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər. Bağırsaq perforasiyası və peritonit — nadir, lakin həyati təhlükəli fəsadlardır. Reaktiv artrit — infeksiyadan bir neçə həftə sonra oynaq iltihabı şəklində inkişaf edə bilər.

Əl gigiyenasına əməl edin — tualetdən sonra, uşağın bezini dəyişdikdən sonra, qida hazırlamazdan və yeməkdən əvvəl əlləri sabunla yumaq ən effektiv profilaktik tədbirdir. Təhlükəsiz su istifadə edin — içməli suya şübhə olduqda qaynadın və ya etibarlı mənbədən istifadə edin. Qida təhlükəsizliyinə diqqət edin — çiy qidaları bişmiş qidalardan ayrı saxlayın, tərəvəz və meyvələri axar su altında yaxşı yuyun. Xəstəlik zamanı qida hazırlamayın — ishal və qusma əlamətləri olan şəxslər başqaları üçün yemək hazırlamamalıdır. Kollektivlərdə nəzarəti gücləndirin — uşaq müəssisələrində sanitariya-gigiyena və dezinfeksiya qaydalarına ciddi əməl olunmalıdır.

Hazırda Shigella infeksiyasına, yəni dizenteriyaya qarşı geniş istifadə üçün təsdiqlənmiş peyvənd yoxdur. Əsas qorunma üsulu əl gigiyenası, təhlükəsiz su istifadəsi, qida gigiyenası və sanitariya tədbirləridir.

Azərbaycanda kəskin bağırsaq infeksiyaları, o cümlədən dizenteriya daha çox isti mövsümdə — iyun-sentyabr aylarında müşahidə olunur. Mərkəzləşdirilmiş kanalizasiya sistemi olmayan ərazilər, təhlükəsiz içməli suya çıxışın məhdudluğu, açıq su hövzələrində çimmək və temperatur rejimi qorunmadan satılan qidaların istifadəsi yoluxma riskini artıra bilər.