Ebola virus xəstəliyi

Erkən əlamətlər — qəfil başlayan yüksək hərarət, titrətmə, şiddətli baş ağrısı, boğaz ağrısı, güclü halsızlıq, əzələ və oynaq ağrıları, Mədə-bağırsaq əlamətləri — ürəkbulanma, qusma, sulu ishal, qarın ağrısı və iştahasızlıq, Dəri əlamətləri — bəzi xəstələrdə səpki yarana bilər, Ağır gedişli hallarda — burun, diş əti, inyeksiya yerləri və ya daxili orqanlardan qanaxma, qara nəcis, qan qusma, sarılıq, böyrək və qaraciyər funksiyasının pozulması, Terminal mərhələ — huşun qarışması, sayıqlama, koma, şok və çoxorqan çatışmazlığı

Birbaşa təmas yolu — əsas yoluxma yoludur. Yoluxma xəstə şəxsin qanı, qusuntusu, nəcisi, sidiyi, tüpürcəyi, ana südü, sperması və digər bədən mayeləri ilə zədələnmiş dəri və ya göz, ağız, burun selikli qişasının təması zamanı baş verə bilər. Ölü bədənlə təmas — Eboladan vəfat etmiş şəxsin cəsədi yüksək yoluxduruculuq riski daşıyır. Cənazənin yuyulması, toxunulması və qorunmasız dəfn mərasimləri epidemiya yayılmasında mühüm rol oynaya bilər. Zoonoz ötürülmə — virusun təbii rezervuarı kimi meyvə yarasaları ehtimal olunur. Yoluxmuş vəhşi heyvanlarla, xüsusilə meymunlar, şimpanzelər və yarasalarla təmas və ya onların çiy/az bişmiş ətinin istehlakı risk yarada bilər. Xəstəxanadaxili yoluxma — fərdi müdafiə vasitələri olmadan xəstəyə qulluq, qan götürülməsi, kateter qoyulması və digər tibbi prosedurlar zamanı tibb işçiləri yoluxa bilər. Cinsi yol — sağalmış kişilərin spermasında virus bir müddət qala bilər və qorunmasız cinsi əlaqə zamanı ötürülmə riski yarana bilər. Hava-damcı yolu — Ebola adi danışıq, öskürək, asqırma və ya hava ilə qrip və COVID-19 kimi yayılmır.

Molekulyar diaqnostika (RT-PCR/PZR) — Ebola virusunun RNT-sini aşkarlayan əsas laborator üsuldur. Test adətən simptomlar başladıqdan sonra daha informativ olur. Güclü klinik şübhə varsa və ilkin test mənfidirsə, müəyyən müddət sonra təkrar nümunə götürülə bilər. Sürətli antigen testləri — epidemiya şəraitində ilkin skrininq və sahə diaqnostikası üçün istifadə oluna bilər, lakin nəticələr klinik vəziyyət və təsdiqləyici testlərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Seroloji testlər — xəstəliyin sonrakı mərhələlərində və ya sağalmış şəxslərdə Ebola virusuna qarşı IgM və IgG anticisimlərinin aşkarlanması üçün istifadə oluna bilər. Biotəhlükəsizlik xəbərdarlığı: Ebola şübhəsi olan xəstələrin qan və digər bioloji nümunələri yüksək yoluxucu material hesab olunur. Nümunələrin götürülməsi, qablaşdırılması, daşınması və müayinəsi xüsusi biotəhlükəsizlik protokollarına uyğun aparılmalıdır. Laborator dəyişikliklər: Trombositopeniya, leykopeniya, qaraciyər fermentlərinin (ALT/AST) yüksəlməsi, kreatinin artması, laxtalanma pozğunluqları və elektrolit dəyişiklikləri müşahidə oluna bilər.

Ebola virus xəstəliyinin müalicəsi yalnız xüsusi izolyasiya və yüksək biotəhlükəsizlik şəraiti olan ixtisaslaşmış stasionarda aparılmalıdır. Spesifik müalicə: Zaire ebolavirus infeksiyasında bəzi monoklonal anticisim preparatları, məsələn Inmazeb və Ebanga, erkən başlanıldıqda ölüm riskini azalda bilər. Müalicə qərarı xəstənin klinik vəziyyətinə, virus növünə və mövcud imkanlara görə mütəxəssis tərəfindən verilir. Dəstəkləyici intensiv terapiya: Ebola zamanı qusma və ishal səbəbindən ağır maye və elektrolit itkisi yarana bilər. Buna görə venadaxili maye köçürülməsi, elektrolit balansının korreksiyası, qan təzyiqinin və orqan funksiyalarının izlənməsi əsas müalicə tədbirlərindəndir. Qanaxmaların və ağırlaşmaların idarə olunması: Ağır qanaxma, koaqulopatiya və anemiya zamanı qan komponentləri, plazma, trombosit və eritrosit kütləsi tələb oluna bilər. Böyrək, qaraciyər və tənəffüs çatışmazlığı inkişaf etdikdə intensiv terapiya tədbirləri aparılır.

Hemorragik şok — ağır qanaxma və damar keçiriciliyinin artması nəticəsində qan təzyiqinin kəskin düşməsi və orqanların qanla təminatının pozulmasıdır. Disseminə intravaskulyar koaqulyasiya (DİK sindromu) — laxtalanma sisteminin pozulması nəticəsində həm mikrotromblar, həm də ağır qanaxmalar yarana bilər. Çoxorqan çatışmazlığı — qaraciyər, böyrək, ürək-damar və tənəffüs sisteminin ağır zədələnməsi ilə nəticələnə bilər. Post-Ebola sindromu — sağalan şəxslərdə aylarla davam edən yorğunluq, oynaq və əzələ ağrıları, baş ağrısı, görmə problemləri və psixoloji gərginlik müşahidə oluna bilər. Virusun bəzi nahiyələrdə qalması — sağalmış şəxslərdə virus göz daxili mayedə, mərkəzi sinir sistemi mayesində və spermada bir müddət qala bilər. Bu səbəbdən sağalan şəxslərin tibbi izlənməsi vacibdir.

Epidemiya bölgələrində ehtiyat tədbirləri — Ebola alovlanması elan edilmiş ölkələrdə xəstə şəxslərlə, onların qanı və bədən mayeləri ilə, həmçinin istifadə etdikləri geyim və yataq dəstləri ilə qorunmasız təmasdan çəkinmək lazımdır. Cənazə ilə təmasdan çəkinmək — Eboladan öldüyü şübhəli olan şəxslərin cəsədinə toxunmaq olmaz. Dəfn prosedurları yalnız xüsusi hazırlanmış biotəhlükəsizlik qrupları tərəfindən aparılmalıdır. Vəhşi heyvanlarla təmasdan qorunmaq — epidemiya bölgələrində yarasa, meymun, şimpanze və digər vəhşi heyvanlarla təmasdan, onların ətinin çiy və ya az bişmiş halda istifadəsindən çəkinmək lazımdır. Xəstəxana izolyasiyası — şübhəli xəstə dərhal xüsusi izolyasiya şəraitinə alınmalı, istifadə olunan tibbi materiallar təhlükəsiz qaydada utilizasiya edilməlidir. Fərdi müdafiə vasitələri — tibb işçiləri xəstə ilə işləyərkən su keçirməyən xalat və ya kombinezon, əlcək, üz qalxanı, göz qoruyucusu, respirator maska və qoruyucu çəkmələrdən istifadə etməlidirlər. Yoluxma riski xüsusilə bu vasitələrin düzgün soyunmaması zamanı artır. Təmaslıların izlənməsi — xəstə ilə qorunmasız təmasda olmuş şəxslər 21 gün ərzində müşahidə olunmalı və hərarətləri izlənməlidir.

Ebola virus xəstəliyinə qarşı təsdiqlənmiş peyvəndlər mövcuddur. Ervebo (rVSV-ZEBOV) Zaire ebolavirus növünə qarşı hazırlanmış canlı rekombinant peyvənddir və epidemiya ocaqlarında, xüsusilə həlqəvi vaksinasiya strategiyasında istifadə olunur. Zabdeno + Mvabea sxemi də bəzi bölgələrdə profilaktik məqsədlə tətbiq edilə bilər. Bu peyvəndlər Azərbaycanda rutin peyvənd proqramına daxil deyil və adətən yalnız Ebola riski olan bölgələrdə, beynəlxalq səhiyyə qurumlarının tövsiyələrinə uyğun istifadə olunur.

Azərbaycanda bu günə qədər yerli Ebola virus xəstəliyi halı qeydə alınmayıb. Ölkə Ebola üçün endemik zona hesab olunmur. Əsas nəzəri risk Ebola alovlanması olan Afrika ölkələrindən qayıdan şəxslər, humanitar missiya iştirakçıları, tibb işçiləri və ya həmin bölgələrdə işləyən şəxslərlə bağlı idxal riskidir. Şübhəli hal olduqda dərhal epidemioloji xidmətlər məlumatlandırılmalı, xəstə izolyasiya edilməli və beynəlxalq biotəhlükəsizlik protokollarına uyğun tədbirlər görülməlidir.