Epidemik parotit (Qulaqdibi)

Bir və ya hər iki tərəfdə qulaqaltı tüpürcək vəzilərinin ağrılı şişməsi, Çeynəmə, udma və ağzı açma zamanı, xüsusilə turş qidalar qəbul edərkən qulaq ətrafında ağrı, Hərarətin yüksəlməsi — adətən 38–39°C, Ağız quruluğu — tüpürcək ifrazının azalması səbəbindən, Baş ağrısı, halsızlıq, əzələ ağrıları və iştahsızlıq, Yeniyetmə və yetkin kişilərdə xayalarda qəfil ağrı, şişkinlik və qızartı — orxit əlaməti ola bilər, Qarında ağrı, ürəkbulanma və qusma — pankreatit əlaməti ola bilər

Hava-damcı yolu — əsas yoluxma yoludur. Xəstə şəxs öskürdükdə, asqırdıqda və ya danışdıqda havaya yayılan tüpürcək damcıları vasitəsilə digər insanlara keçə bilər. Təmas yolu — yoluxmuş şəxsin tüpürcəyi ilə çirklənmiş qab-qacaq, fincan, oyuncaq, qələm və digər əşyaların istifadəsi və ya birbaşa yaxın təmas zamanı yoluxma mümkündür. Sıx kollektivlər — uşaq bağçaları, məktəblər, yataqxanalar və hərbi hissələr infeksiyanın daha sürətlə yayılması üçün riskli mühitlərdir.

Klinik qiymətləndirmə — qulaqaltı nahiyədə xarakterik şişkinlik, çeynəmə zamanı ağrı, hərarət, peyvənd statusu və təmas tarixçəsi əsasında həkim tərəfindən ilkin diaqnoz qoyula bilər. Seroloji müayinə — qanda parotit virusuna qarşı spesifik anticisimlərin, xüsusilə Anti-Mumps IgM-in aşkarlanması diaqnozu dəstəkləyə bilər. PCR (PZR) — tüpürcək, burun-udlaq yaxması və ya ağır hallarda onurğa beyin mayesində virusun genetik materialının aşkarlanması üçün istifadə oluna bilər. Fermentlərin yoxlanılması — pankreatit şübhəsi olduqda qanda və sidikdə amilaza və lipaza səviyyəsi qiymətləndirilə bilər.

Epidemik parotitə qarşı virusu birbaşa məhv edən spesifik antiviral müalicə yoxdur. Müalicə əsasən simptomatik və dəstəkləyici xarakter daşıyır. İstirahət və yataq rejimi — hərarətli dövrdə və fəsad şübhəsi olduqda istirahət vacibdir. Hərarətsalıcı və ağrıkəsicilər — yüksək hərarəti salmaq və vəzi nahiyəsindəki ağrını azaltmaq üçün həkim məsləhəti ilə uyğun preparatlar istifadə oluna bilər. Uşaqlara aspirin verilməməlidir. Pəhriz və maye qəbulu — çeynəməsi asan, yumşaq və ya duru qidalar seçilməlidir. Turş qidalar, sitrus meyvələri və turş şirələr tüpürcək ifrazını artıraraq ağrını gücləndirə bilər. Bol maye qəbulu tövsiyə olunur. Yerli qulluq — şişmiş vəzi nahiyəsinə quru istilik tətbiq oluna bilər. Həkim məsləhəti olmadan spirtli və ya nəm kompreslərdən istifadə etmək olmaz. Fəsadlar zamanı — orxit, pankreatit və ya meningit şübhəsi olduqda xəstə həkim tərəfindən qiymətləndirilməli, lazım gəldikdə xəstəxanada müalicə olunmalıdır.

Orxit — yetkinlik yaşına çatmış oğlanlarda və kişilərdə xaya iltihabıdır. Xayada ağrı, şişkinlik və qızartı ilə özünü göstərə bilər. Əksər hallarda birtərəfli olur; ikitərəfli və ağır hallarda nadirən sonsuzluq riski yarana bilər. Ooforit — yetkin qadınlarda yumurtalıqların iltihabıdır. Qarın ağrısı və hərarətlə müşayiət oluna bilər, sonsuzluq riski kişilərdəki orxitlə müqayisədə daha aşağıdır. Pankreatit — mədəaltı vəzinin iltihabıdır. Qarında ağrı, ürəkbulanma və qusma ilə özünü göstərə bilər. Seroz meningit — virusun beyin qişalarını zədələməsi nəticəsində yaranır. Şiddətli baş ağrısı, qusma, işıqdan qorxma və boyun sərtliyi ilə müşahidə oluna bilər. Eşitmə itkisi — nadir, lakin ciddi fəsaddır. Bəzən birtərəfli və qalıcı ola bilər.

Peyvəndlənmə — xəstəlikdən və onun fəsadlarından qorunmağın ən effektiv üsuludur. Azərbaycanda Milli Profilaktik Peyvəndlər Təqviminə əsasən QPM (qızılca, parotit, məxmərək) peyvəndi uşaqlara dövlət hesabına vurulur: • 1 yaşında — 1-ci doza • 6 yaşında — 2-ci doza İzolyasiya — parotit şübhəsi olan və ya diaqnozu qoyulmuş şəxslər tüpürcək vəzilərinin şişməsi başladıqdan sonra ən azı 5 gün evdə qalmalı, bağçaya, məktəbə və ya işə getməməlidirlər. Gigiyena qaydaları — xəstənin qab-qacağı və dəsmalı ayrılmalı, otaq tez-tez havalandırılmalı və səthlər mütəmadi təmizlənməlidir. Təmasda olanların yoxlanılması — peyvənd olunmamış və ya xəstəliyi keçirməmiş şəxslər yoluxmuş şəxslə təmasdan sonra həkim nəzarətinə alınmalıdır.

Epidemik parotitə qarşı peyvənd canlı zəiflədilmiş virus əsaslıdır və QPM (qızılca, parotit, məxmərək) peyvəndi şəklində tətbiq olunur. Azərbaycanda Milli Profilaktik Peyvəndlər Təqviminə əsasən uşaqlara 1 və 6 yaşlarında vurulur. İki doza peyvənd yüksək qoruyuculuq yaradır. Uşaqlıqda peyvənd olunmamış və xəstəliyi keçirməmiş yetkin şəxslər peyvəndlənmə barədə həkimlə məsləhətləşə bilərlər.

Azərbaycanda QPM vaksinasiyası sayəsində epidemik parotit halları əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır. Bununla yanaşı, peyvənddən yayınma, peyvənd cədvəlinin yarımçıq qalması və sıx kollektivlərdə təmas lokal alovlanma riskini saxlaya bilər. Məktəblər, yataqxanalar və hərbi hissələrdə yoluxma riski daha yüksək ola bilər.