Exinokokkoz

Qaraciyər exinokokkozu — sağ qabırğaaltı nahiyədə davamlı küt ağrı, ağırlıq hissi, bəzən sağ çiyinə yayılan ağrı, Ağciyər exinokokkozu — uzunmüddətli quru öskürək, nəfəs darlığı, sinədə ağrı və bəlğəmdə qan izləri, Öd yollarının sıxılması — dərinin və göz ağlarının saralması, yəni mexaniki sarılıq, Allergik əlamətlər — səbəbsiz dəri qaşınması, təkrarlanan səpkilər və ürtiker, Kistalar böyüdükdə — qarında asimmetrik böyümə və ya əllə hiss olunan bərk kütlə, Ümumi əlamətlər — subfebril hərarət, xroniki yorğunluq və iştahsızlıq

Fekal-oral yol — əsas yoluxma mexanizmidir. Parazitin yumurtaları ilə çirklənmiş qida, su, torpaq və ya əşyalar ağız vasitəsilə qəbul edildikdə yoluxma baş verə bilər. İtlərlə birbaşa təmas — yoluxmuş itin tükünə, ağzına və ya nəcis ilə çirklənmiş ərazilərə toxunduqdan sonra əlləri yumadan ağıza aparmaq yoluxma riskini artırır. Çirklənmiş tərəvəz, meyvə və göyərti — it nəcisi ilə çirklənmiş torpaqda yetişən və yaxşı yuyulmamış məhsullar yoluxma mənbəyi ola bilər. Çirklənmiş su — açıq su mənbələrindən və ya parazit yumurtaları ilə çirklənmiş quyulardan qaynadılmamış suyun içilməsi risk yarada bilər. Qeyd: Exinokokkoz insandan insana keçmir və xəstə şəxs ətrafdakılar üçün birbaşa yoluxma mənbəyi sayılmır.

Radioloji müayinələr — exinokokkoz diaqnostikasında əsas rol oynayır. Qaraciyər kistaları üçün ultrasəs müayinəsi, ağciyər kistaları üçün rentgen, daha dəqiq qiymətləndirmə üçün isə KT və ya MRT istifadə oluna bilər. Bu müayinələr kistanın yerini, ölçüsünü, sayını və quruluşunu müəyyən etməyə kömək edir. Seroloji testlər — qanda Echinococcus-a qarşı spesifik anticisimlərin, xüsusilə Echinococcus IgG-nin ELISA üsulu ilə təyini diaqnozu dəstəkləyə bilər. Ümumi qan analizi — bəzi hallarda eozinofiliya, yəni qanda eozinofil hüceyrələrinin artması müşahidə oluna bilər. Lakin bu göstərici hər xəstədə olmur və təkbaşına diaqnoz üçün kifayət etmir.

Exinokokkozun müalicəsi kistanın yerləşdiyi orqana, ölçüsünə, sayına, aktivliyinə və xəstənin ümumi vəziyyətinə görə fərdi şəkildə planlaşdırılır. Cərrahi müalicə — uyğun hallarda əsas müalicə üsullarından biridir. Əməliyyat zamanı kistanın möhtəviyyatının ətrafa yayılmasının qarşısı alınaraq kista təhlükəsiz şəkildə çıxarılır. Antiparazitar müalicə — əməliyyatdan əvvəl və ya sonra, həmçinin bəzi kiçik və ya əməliyyata uyğun olmayan kistalarda həkim təyinatı ilə antiparazitar preparatlar istifadə oluna bilər. Müalicə mütləq mütəxəssis nəzarətində aparılmalıdır. PAIR metodu — uyğun qaraciyər kistalarında ultrasəs nəzarəti altında kistanın punksiyası, mayenin aspirasiya edilməsi, xüsusi məhlulun yeridilməsi və təkrar aspirasiya üsuludur. Bu metod yalnız seçilmiş hallarda və təcrübəli mütəxəssislər tərəfindən aparılmalıdır. Klinik xəbərdarlıq: Exinokokkoz zamanı xalq təbabəti üsulları və özbaşına müalicə effektiv deyil. Kistanı özbaşına deşmək, sıxmaq və ya müdaxilə etmək anafilaktik şok və parazitin yayılması riski yarada bilər.

Kistanın partlaması — exinokokkozun ən təhlükəli fəsadlarından biridir. Kista qarın və ya döş boşluğuna açıldıqda kista mayesi ağır allergik reaksiya, anafilaktik şok və parazitin yayılmasına səbəb ola bilər. Kistanın irinləməsi — kistanın bakteriyalarla yoluxması nəticəsində abses yarana bilər. Bu zaman yüksək hərarət, kəskin ağrı və intoksikasiya əlamətləri inkişaf edə bilər. Mexaniki sarılıq — qaraciyərdə böyüyən kista öd yollarını sıxdıqda sarılıq, qaşınma və öd durğunluğu yarana bilər. Qaraciyər zədələnməsi — uzun müddət müalicəsiz qalan hallarda öd durğunluğu və iltihabi dəyişikliklər qaraciyər toxumasının zədələnməsinə səbəb ola bilər.

İtlərlə təmasdan sonra əlləri yuyun — xüsusilə uşaqların itlərlə oynadıqdan sonra əllərini sabunla yumasına nəzarət edilməlidir. Tərəvəz, meyvə və göyərtiləri yaxşı yuyun — çiy yeyilən bitki mənşəli qidalar, xüsusilə göyərtilər axar su altında diqqətlə yuyulmalıdır. Ev heyvanlarının dehelmintizasiyası — itlər baytar nəzarəti altında müntəzəm olaraq qurd əleyhinə preparatlarla müalicə edilməlidir. İtlərə çiy daxili orqan verməyin — kəsilmiş heyvanların qaraciyər, ağciyər və digər daxili orqanlarında kista varsa, bunlar itlərə verilməməli, təhlükəsiz qaydada utilizasiya edilməlidir. Heyvan kəsimi baytar nəzarəti altında aparılmalıdır — kustar kəsimlər və yoluxmuş orqanların nəzarətsiz atılması xəstəliyin yayılma zəncirini qoruyur.

İnsanlar üçün exinokokkoza qarşı təsdiqlənmiş profilaktik peyvənd mövcud deyil. Bəzi ölkələrdə qoyun kimi aralıq sahiblərdə yoluxmanın qarşısını almaq üçün baytarlıq vaksinləri, məsələn EG95, tətbiq olunur. İnsanlarda əsas qorunma yolu gigiyena, itlərin müntəzəm dehelmintizasiyası və heyvan kəsiminin baytar nəzarəti altında aparılmasıdır.

Azərbaycan exinokokkoz üçün endemik ölkələrdən biri hesab olunur. Xəstəlik daha çox heyvandarlığın geniş yayıldığı bölgələrdə müşahidə edilir. Heyvanların baytar nəzarəti olmadan həyətlərdə kəsilməsi, yoluxmuş daxili orqanların itlərə verilməsi və sahibsiz itlərin çoxluğu xəstəliyin yayılma zəncirini qoruyur. Böyük şəhərlərdə də yaxşı yuyulmamış göyərti və tərəvəzlər vasitəsilə yoluxma riski mümkündür.