Gənə ensefaliti — gənələrlə ötürülən, mərkəzi sinir sistemini zədələyə bilən virus infeksiyasıdır. Xəstəlik çox vaxt gənə dişləməsindən sonra yaranır, nadir hallarda isə pasterizasiya olunmamış süd məhsulları vasitəsilə keçə bilər. Əlamətlər yüngül qızdırma və halsızlıqdan başlayıb meningit, ensefalit və nevroloji ağırlaşmalara qədər dəyişə bilər. Xüsusilə meşəlik və otlaq ərazilərdə gənə ilə təmasda olan şəxslər risk altındadır. Spesifik antiviral müalicəsi yoxdur; əsas yanaşma dəstəkləyici müalicə və ağır hallarda xəstəxana nəzarətidir. Riskli bölgələrə gedən şəxslərdə peyvənd profilaktikası nəzərdən keçirilə bilər.
Gənə ensefaliti
Törədici: Tick-borne encephalitis virus — Flaviviridae ailəsi, Flavivirus cinsi
Təhlükə:Yüksək
Yoluxuculuq MüddətiGənə ensefaliti insandan insana gündəlik təmasla ötürülmür. Pasiyent ətrafdakılar üçün adi məişət şəraitində yoluxucu hesab olunmur. Əsas yoluxma gənə dişləməsi və nadir hallarda pasterizasiya olunmamış süd məhsulları ilə bağlıdır.
Ümumi məlumat
Əlamətlər
- İlkin mərhələ: gənə dişləməsindən sonra qızdırma, halsızlıq, baş ağrısı, əzələ ağrıları, ürəkbulanma və qripəbənzər əlamətlər yarana bilər.
- İki fazalı gediş: bəzi pasiyentlərdə ilkin əlamətlər keçdikdən sonra bir neçə günlük yaxşılaşma dövrü olur, sonra sinir sistemi əlamətləri başlaya bilər.
- Meningit əlamətləri: güclü baş ağrısı, boyun sərtliyi, işığa həssaslıq, ürəkbulanma və qusma müşahidə oluna bilər.
- Ensefalit əlamətləri: huşun dumanlanması, yuxululuq, davranış dəyişikliyi, qıcolma, nitq pozğunluğu və koordinasiya çətinliyi yarana bilər.
- Onurğa beyni və sinir tutulumu: bəzi hallarda əzələ zəifliyi, iflicə bənzər əlamətlər, ətraflarda keyimə və hərəkət pozğunluğu inkişaf edə bilər.
- Ağır hallarda: tənəffüs əzələlərinin zəifləməsi, koma və uzunmüddətli nevroloji fəsadlar mümkündür.
Simptom yoxlayıcını sınayın
Spesifik simptomlarınızı seçərək ehtimal olunan xəstəlikləri yoxlayın.Yoluxma yolları
Gənə dişləməsi — əsas yoluxma yoludur. Virus yoluxmuş gənənin dişləməsi zamanı insan orqanizminə keçə bilər.
Meşə və otlaq mühiti — risk daha çox meşəlik, kolluq, otlaq və gənələrin aktiv olduğu ərazilərdə olur.
Pasterizasiya olunmamış süd məhsulları — nadir hallarda yoluxmuş heyvanların çiy südü və ondan hazırlanmış məhsullar vasitəsilə yoluxma mümkündür.
İnsandan insana yoluxma — gənə ensefaliti gündəlik məişət təması, öskürək, asqırma, əl sıxma və eyni qabdan istifadə ilə ötürülmür.
Mövsümilik — gənələrin aktiv olduğu yaz-yay və erkən payız aylarında risk arta bilər.
Diaqnostika
Klinik və epidemioloji qiymətləndirmə — gənə dişləməsi və ya riskli bölgədə olma anamnezi fonunda qızdırma, baş ağrısı və nevroloji əlamətlər gənə ensefaliti şübhəsi yarada bilər.
Seroloji testlər — qanda və ya beyin-onurğa beyni mayesində gənə ensefaliti virusuna qarşı IgM və IgG anticisimlərinin aşkarlanması diaqnostikada istifadə olunur.
Likvor müayinəsi — meningit və ya ensefalit əlamətləri varsa, beyin-onurğa beyni mayesinin müayinəsi lazım ola bilər.
PZR testi — xəstəliyin erkən mərhələsində bəzi hallarda virusun genetik materialını aşkarlamaq üçün istifadə oluna bilər, lakin diaqnostik dəyəri mərhələdən asılıdır.
MRT və ya KT — ağır nevroloji əlamətlər, qıcolma, huş pozğunluğu və fokal nevroloji defisit olduqda həkim qərarı ilə aparıla bilər.
Differensial diaqnoz — Lyme xəstəliyi, Krım-Konqo hemorragik qızdırması, meningokok infeksiyası, herpes ensefaliti, enterovirus meningiti və digər sinir sistemi infeksiyaları nəzərə alınmalıdır.
Müalicə prinsipləri
Gənə ensefalitinin spesifik antiviral müalicəsi yoxdur. Müalicə xəstəliyin ağırlığına görə həkim nəzarəti ilə aparılır və əsasən dəstəkləyici xarakter daşıyır.
Yüngül hallarda: qızdırma, baş ağrısı və halsızlıq olduqda istirahət, maye qəbulu və simptomatik müalicə həkim məsləhəti ilə aparıla bilər.
Nevroloji əlamətlər olduqda: boyun sərtliyi, huş bulanıqlığı, qıcolma, güclü baş ağrısı və ya əzələ zəifliyi varsa, xəstəxana şəraitində qiymətləndirmə lazımdır.
Ağır hallarda: tənəffüs dəstəyi, qıcolmaların idarəsi, maye-elektrolit balansı və nevroloji nəzarət tələb oluna bilər.
Antibiotiklər — gənə ensefaliti virus infeksiyasıdır və antibiotiklər virusa təsir etmir. Lakin Lyme xəstəliyi və ya digər bakterial gənə infeksiyası şübhəsi varsa, həkim əlavə qiymətləndirmə aparmalıdır.
Özbaşına antiviral, antibiotik və ya hormonal dərman qəbul etmək düzgün deyil.
Fəsadlar
Meningit — beyin qişalarının iltihabı güclü baş ağrısı, boyun sərtliyi və işığa həssaslıqla gedə bilər.
Ensefalit — beyin toxumasının zədələnməsi huş pozğunluğu, qıcolma, davranış dəyişikliyi və nevroloji defisit yarada bilər.
Uzunmüddətli nevroloji fəsadlar — bəzi pasiyentlərdə yaddaş, diqqət, yorğunluq, baş ağrısı, koordinasiya və əzələ gücü ilə bağlı problemlər uzun müddət davam edə bilər.
İflic və əzələ zəifliyi — onurğa beyni və sinir köklərinin tutulması nəticəsində nadir hallarda qalıcı zəiflik yarana bilər.
Tənəffüs çatışmazlığı — ağır nevroloji tutulmada tənəffüs əzələləri zəifləyə bilər və intensiv terapiya tələb oluna bilər.
Profilaktika və qorunma
Gənədən qorunma — meşə, otlaq və kolluq ərazilərdə uzunqol geyim, uzun şalvar, bağlı ayaqqabı və corabdan istifadə edin.
Repellentlər — gənələrə qarşı uyğun dəri və geyim vasitələri təlimata uyğun istifadə oluna bilər.
Bədən yoxlanışı — təbiətdə olduqdan sonra bədən, saçlı dəri, qulaq arxası, qoltuqaltı, qasıq və diz arxası nahiyələr diqqətlə yoxlanılmalıdır.
Gənənin düzgün çıxarılması — gənə incə uclu pinsetlə dərinin ən yaxın hissəsindən tutulub düz hərəkətlə çıxarılmalıdır. Gənəni əzmək, üzərinə yağ, spirt və ya neft tökmək olmaz.
Süd məhsulları — riskli bölgələrdə pasterizasiya olunmamış süd və çiy süd məhsullarından istifadə edilməməlidir.
Peyvənd — gənə ensefalitinin endemik olduğu bölgələrə gedən və ya orada yaşayan şəxslərdə peyvənd həkim məsləhəti ilə nəzərdən keçirilə bilər.
Peyvənd məlumatı
Gənə ensefalitinə qarşı peyvənd mövcuddur və endemik bölgələrdə yaşayan, işləyən və ya həmin ərazilərə səyahət edən şəxslərdə həkim məsləhəti ilə tətbiq oluna bilər. Peyvənd bir neçə dozadan ibarət sxemlə vurulur və qorunmanın davam etməsi üçün müəyyən müddətdən sonra buster dozalara ehtiyac ola bilər.
Peyvənd Lyme xəstəliyi, Krım-Konqo hemorragik qızdırması və digər gənə ilə keçən infeksiyalardan qorumur. Buna görə gənədən qorunma tədbirləri peyvənddən sonra da davam etdirilməlidir.
Azərbaycanda epidemioloji vəziyyət
Azərbaycanda gənə dişləmələri və gənə ilə keçən infeksiyalar mövsümi olaraq klinik əhəmiyyət daşıyır. Krım-Konqo hemorragik qızdırması və bəzi digər gənə mənşəli infeksiyalar daha çox diqqətdədir. Gənə ensefalitinin ölkə üzrə real endemiklik səviyyəsi barədə məlumatlar məhdud ola bilər; buna görə risk daha çox səyahət anamnezi, gənə dişləməsi, meşəlik-otlaq ərazilərdə qalma və nevroloji əlamətlərin olub-olmaması ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli?
Aşağıdakı hallarda infeksionistə, nevroloqa və ya təcili tibbi yardıma müraciət edin:
• Gənə dişləməsindən sonra qızdırma, güclü baş ağrısı və halsızlıq yaranıbsa
• Boyun sərtliyi, işığa həssaslıq, davamlı qusma və ya güclü baş ağrısı varsa
• Huşun dumanlanması, yuxululuq, davranış dəyişikliyi və ya qıcolma müşahidə olunursa
• Əzələ zəifliyi, iflicə bənzər əlamətlər, nitq və ya koordinasiya pozğunluğu yaranıbsa
• Gənə dişləməsindən sonra səpki, halqavari qızartı və ya qanaxma əlamətləri varsa — digər gənə infeksiyaları da istisna edilməlidir
• Riskli bölgədən qayıtdıqdan sonra nevroloji əlamətlərlə müşayiət olunan qızdırma yaranıbsa
Risk qrupları kimlərdir?
Gənə ensefalitinin endemik olduğu bölgələrdə yaşayan və ya həmin bölgələrə səyahət edən şəxslərMeşə, otlaq, kolluq və kənd təsərrüfatı sahələrində çalışanlarOvçular, meşəbəyilər, çobanlar, fermerlər və hərbi qulluqçularTəbiət yürüşü, kampinq, balıqçılıq və açıq hava fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərPasterizasiya olunmamış süd və çiy süd məhsulları istifadə edənlərYaşlı şəxslər və immuniteti zəif olan pasiyentlər
Tibbi Məsuliyyətdən İmtinaBu portalda təqdim olunan tibbi məlumatlar yalnız ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar diaqnoz, müalicə və ya həkim məsləhətini əvəz etmir. Hər hansı tibbi sual və ya şikayətiniz olduqda mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
İstinadlar və Mənbələr
Mənbələr bölməsi hazırlanır. Gələcək yeniləmələrdə hər məqalə üçün istifadə olunan etibarlı tibbi mənbələr ayrıca göstəriləcək.
Tez-tez verilən suallar
Gənə dişləməsindən sonra hər qızdırma gənə ensefalitidir?+
Xeyr. Gənə dişləməsindən sonra qızdırma müxtəlif səbəblərlə, o cümlədən Lyme xəstəliyi, Krım-Konqo hemorragik qızdırması və digər infeksiyalarla bağlı ola bilər. Həkim qiymətləndirməsi vacibdir.
Gənə ensefaliti antibiotiklə müalicə olunur?+
Xeyr. Gənə ensefaliti virus infeksiyasıdır və antibiotiklər virusa təsir etmir. Müalicə əsasən dəstəkləyicidir. Lakin digər bakterial gənə infeksiyaları şübhəsi varsa, həkim ayrıca qiymətləndirmə aparmalıdır.
Gənəni tez çıxarmaq gənə ensefalitindən qoruyurmu?+
Gənəni düzgün və tez çıxarmaq vacibdir, lakin gənə ensefaliti virusu bəzi hallarda qısa müddətdə ötürülə bilər. Buna görə dişləmədən sonra qızdırma və nevroloji əlamətlər olarsa, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Peyvənd vurdurmuşamsa, gənədən qorunmağa ehtiyac yoxdur?+
Xeyr. Peyvənd yalnız gənə ensefalitinə qarşı qoruma yaradır. Lyme xəstəliyi, Krım-Konqo hemorragik qızdırması və digər gənə infeksiyalarından qorumur. Buna görə qoruyucu geyim, repellent və bədən yoxlanışı yenə vacibdir.
Çiy süd məhsulları gənə ensefaliti riski yarada bilərmi?+
Bəzi endemik bölgələrdə pasterizasiya olunmamış süd və çiy süd məhsulları ilə yoluxma bildirilmişdir. Riskli ərazilərdə süd məhsullarını yalnız pasterizasiya olunmuş və ya yaxşı qaynadılmış formada istifadə etmək daha təhlükəsizdir.