Genital herpes

Cinsi yol — əsas ötürülmə mexanizmidir. Yoluxma vaginal, anal və oral cinsi təmas zamanı dəri və selikli qişaların birbaşa təması ilə baş verə bilər. Yara və suluqla təmas — aktiv suluq və ya yara olduqda yoluxma riski daha yüksəkdir. Əlamətsiz virus ifrazı — görünən yara olmadıqda belə, virus bəzən dəri və selikli qişadan ifraz oluna bilər və cinsi tərəfdaşa keçə bilər. Oral-genital təmas — dodaq uçuğu olan şəxsdə HSV-1 oral-genital təmas zamanı genital nahiyəyə keçə bilər. Anadan uşağa ötürülmə — doğuş zamanı aktiv genital herpes olduqda virus yenidoğulmuşa keçə bilər. Bu nadir, lakin ciddi vəziyyətdir. Məişət yolu — ümumi tualet, hamam, hovuz, qapı dəstəyi, qab-qacaq və gündəlik məişət təması ilə genital herpesin ötürülməsi gözlənilmir.

Klinik müayinə — cinsi orqanlarda və ya anal nahiyədə ağrılı suluqlar və yaralar genital herpes şübhəsi yarada bilər. PZR testi — aktiv suluq və ya yaradan götürülən nümunədə HSV DNT-sinin aşkarlanması diaqnostikada ən faydalı üsullardan biridir. HSV-1 və HSV-2 fərqləndirilə bilər. Virus kulturası — bəzi hallarda istifadə oluna bilər, lakin həssaslığı PZR-ə nisbətən aşağıdır və nəticə daha gec çıxa bilər. Seroloji testlər — HSV-1 və HSV-2-yə qarşı anticisimlər keçmiş yoluxmanı göstərə bilər, lakin aktiv yaranın səbəbini həmişə dəqiq təsdiqləmir. Nəticələr həkim tərəfindən klinik vəziyyətlə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Müştərək CYKİ skrininqi — genital herpes aşkarlanarsa, sifilis, HİV, xlamidioz, qonoreya, hepatit B və C kimi digər cinsi yolla keçən infeksiyalar üzrə müayinə də nəzərdən keçirilə bilər.

Genital herpesin müalicəsi xəstəliyin ilk epizodu, təkrarlanan alovlanma və ya tez-tez residiv verməsinə görə fərqli planlaşdırılır. Müalicə həkim — dermatoveneroloq, ginekoloq, uroloq və ya infeksionist nəzarəti ilə aparılmalıdır. Antiviral müalicə — həkim tərəfindən təyin olunan antiviral preparatlar alovlanmanın müddətini, ağrını və virus ifrazını azalda bilər. Müalicə xüsusilə ilk 24–72 saatda başlananda daha faydalı olur. İlk epizod — adətən daha uzun və simptomlu keçdiyi üçün həkim nəzarəti ilə antiviral müalicə tələb edə bilər. Təkrarlanan epizodlar — alovlanma başlayan kimi erkən müalicə simptomların daha tez azalmasına kömək edə bilər. Supressiv müalicə — tez-tez təkrarlanan herpesdə və ya tərəfdaşa yoluxma riskinin azaldılması məqsədilə həkim uzunmüddətli gündəlik antiviral müalicə təyin edə bilər. Ağrı və yerli qulluq — yaraların təmiz saxlanması, dar və qıcıqlandırıcı geyimdən çəkinmək, kifayət qədər maye qəbul etmək və həkim məsləhəti ilə ağrını azaltmaq üçün simptomatik tədbirlər istifadə oluna bilər. Özbaşına antibiotik, hormonal krem və ya yaraları yandırıcı məhlullarla müalicə etmək düzgün deyil.

Təkrarlanan alovlanmalar — virus sinir düyünlərində gizli qaldığı üçün stress, xəstəlik, immun zəifləmə və digər faktorlar fonunda təkrarlana bilər. İkincili bakterial infeksiya — yaraların qaşınması və zədələnməsi bakterial infeksiya riskini artıra bilər. Sidik ifrazı çətinliyi — ağrılı genital yaralar və yerli iltihab sidik ifrazını çətinləşdirə bilər. Psixoloji təsir — diaqnoz narahatlıq, utanc, münasibət problemləri və emosional stress yarada bilər. Düzgün məlumatlandırma və həkim dəstəyi vacibdir. Neonatal herpes — doğuş zamanı aktiv infeksiya olduqda yenidoğulmuşda ağır herpes infeksiyası inkişaf edə bilər. Bu, təcili tibbi vəziyyətdir. İmmuniteti zəif şəxslərdə ağır gediş — HİV, transplantasiya, onkoloji müalicə və digər immunçatışmazlıq vəziyyətlərində herpes daha geniş və uzunmüddətli ola bilər.

Aktiv yara zamanı cinsi əlaqədən çəkinmək — suluq, yara, yanma və qaşınma olduqda cinsi təmas dayandırılmalıdır. Kondomdan istifadə — kondom yoluxma riskini azaldır, lakin herpes yaraları kondomun örtmədiyi nahiyələrdə ola bildiyi üçün tam qoruma yaratmır. Tərəfdaşı məlumatlandırmaq — genital herpes diaqnozu olan şəxs cinsi tərəfdaşı ilə riski və qorunma yollarını açıq müzakirə etməlidir. Antiviral supressiv müalicə — tez-tez təkrarlanan epizodları olan və ya tərəfdaşa yoluxma riskini azaltmaq istəyən şəxslərdə həkim gündəlik antiviral müalicə nəzərdən keçirə bilər. Oral herpesə diqqət — dodaqda uçuq olduqda oral-genital təmasdan çəkinmək lazımdır. Hamiləlikdə nəzarət — hamilə qadında genital herpes anamnezi və ya aktiv səpki varsa, ginekoloq və infeksionist tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Genital herpesə qarşı gündəlik istifadə üçün təsdiqlənmiş qoruyucu peyvənd mövcud deyil. Qorunma əsasən təhlükəsiz cinsi davranış, aktiv yara zamanı cinsi əlaqədən çəkinmək, kondomdan düzgün istifadə, tərəfdaşın məlumatlandırılması və uyğun hallarda həkim nəzarəti ilə supressiv antiviral müalicəyə əsaslanır.

Azərbaycanda genital herpeslə bağlı əsas problemlərdən biri sosial stiqma, gec müraciət və özbaşına yerli krem və antibiotik istifadəsidir. Genital nahiyədə təkrarlanan ağrılı suluqlar və yaralar olduqda bunu sadəcə “soyuqlama” və ya “allergiya” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Dəqiq diaqnoz üçün aktiv yaradan PZR testi daha faydalıdır. Hamiləlikdə genital herpes anamnezi və ya aktiv səpki mütləq ginekoloqa bildirilməlidir.