Göyöskürək (Pertussis)

Hava-damcı yolu — əsas yoluxma yoludur. Xəstə şəxs öskürdükdə, asqırdıqda və ya danışdıqda havaya yayılan tənəffüs damcıları vasitəsilə digər insanlara keçə bilər. Yüksək yoluxuculuq — göyöskürək çox yoluxucu infeksiyalardan biridir. Peyvənd olunmamış və ya immuniteti zəifləmiş şəxslərdə yoluxma riski daha yüksəkdir. Məişət əşyaları vasitəsilə yoluxma — nadir hesab olunur, çünki Bordetella pertussis xarici mühitdə uzun müddət yaşaya bilmir. Qeyd: İnsan bu infeksiyanın əsas təbii mənbəyidir. Xəstəlik heyvanlardan insana keçmir.

Klinik qiymətləndirmə — 2 həftədən uzun davam edən tutmaşəkilli öskürək, öskürəkdən sonra qusma və repriz səsi göyöskürək üçün ciddi şübhə yaradır. Bakterioloji müayinə — xəstəliyin erkən mərhələsində burun-udlaqdan götürülmüş yaxmanın xüsusi qidalı mühitdə əkilməsi ilə aparılır. Törədicinin aşkarlanması diaqnozu təsdiqləyə bilər, lakin xəstəliyin sonrakı mərhələlərində həssaslıq azalır. PCR (PZR) — burun-udlaq yaxmasında Bordetella pertussis DNT-sini aşkarlayan sürətli və həssas diaqnostik üsuldur. Xüsusilə xəstəliyin ilk həftələrində daha informativdir. Seroloji testlər — xəstəliyin gecikmiş mərhələlərində göyöskürək toksininə qarşı yaranmış anticisimlərin təyini üçün istifadə oluna bilər. Ümumi qan analizi — leykositoz və limfositoz göyöskürəkdə müşahidə oluna bilər, lakin təkbaşına diaqnoz üçün kifayət etmir.

Göyöskürəyin müalicəsi xəstənin yaşına, xəstəliyin mərhələsinə və ağırlıq dərəcəsinə görə planlaşdırılır. Antibiotik müalicəsi: Antibiotiklər xəstəliyin erkən mərhələsində, xüsusilə kataral dövrdə başlanarsa, gedişi yüngülləşdirə bilər. Paroksizmal öskürək tutmaları başladıqdan sonra antibiotiklər öskürəyin müddətinə ciddi təsir etməyə bilər, lakin bakteriyanın yayılmasını azaldır və yoluxduruculuq müddətini qısaldır. Müalicə yalnız həkim təyinatı ilə aparılmalıdır. Dəstəkləyici müalicə: Xəstənin olduğu otağın havası sərin və rütubətli saxlanılmalıdır. Quru və isti hava öskürək tutmalarını artıra bilər. Qusma nəzərə alınaraq az-az və tez-tez qidalanma, bol maye qəbulu və istirahət tövsiyə olunur. Xəstəxanaya yerləşdirmə: 1 yaşdan kiçik körpələr, apnoe epizodları olan uşaqlar, göyərmə ilə müşayiət olunan ağır öskürək tutmaları, qidalanma və maye qəbulunda ciddi çətinlik, həmçinin pnevmoniya şübhəsi olan xəstələr stasionar şəraitdə qiymətləndirilməlidir. Klinik xəbərdarlıq: Adi öskürək şərbətləri göyöskürək tutmalarında çox vaxt təsirsiz olur. Dərmanlar yalnız həkim məsləhəti ilə istifadə edilməlidir.

İkincili bakterial pnevmoniya — göyöskürəyin ən ciddi və təhlükəli ağırlaşmalarından biridir. Apnoe — xüsusilə kiçikyaşlı körpələrdə qəfil nəfəs dayanması ilə müşahidə olunan həyati təhlükəli fəsaddır. Nevroloji fəsadlar — uzun və ağır öskürək tutmaları zamanı oksigen çatışmazlığı nəticəsində qıcolma və ensefalopatiya inkişaf edə bilər. Mexaniki fəsadlar — güclü öskürək tutmaları zamanı gözün ağ qişasına qan sızması, burun qanaması, göbək və ya qasıq yırtığının yaranması, dilaltı cilovun zədələnməsi kimi hallar baş verə bilər. Qidalanma və maye itkisi — təkrar qusma səbəbindən xüsusilə körpələrdə susuzlaşma və çəki itkisi yarana bilər.

Peyvəndlənmə — göyöskürəkdən qorunmağın ən effektiv üsuludur. Azərbaycanda Milli Profilaktik Peyvəndlər Təqviminə əsasən uşaqlara dövlət hesabına kombinə olunmuş peyvəndlər vurulur: • 2, 3 və 4 aylığında — ilkin dozalar • 18 aylığında və 6 yaşında — gücləndirici dozalar “Barama” strategiyası — yeni doğulmuş və hələ peyvənd kursu tamamlanmamış körpələri qorumaq üçün onların yaxın ətrafındakı şəxslərin, xüsusilə valideynlər və baxıcıların peyvənd statusunun yenilənməsi tövsiyə olunur. Xəstənin izolyasiyası — göyöskürək şübhəsi olan şəxslər effektiv antibiotik müalicəsinin ilk 5 günü tamamlanana qədər kollektivdən uzaq saxlanılmalıdır. Təmasda olanların profilaktikası — xəstə ilə sıx təmasda olmuş risk qrupundakı şəxslərə həkim tərəfindən profilaktik antibiotik kursu təyin oluna bilər.

Göyöskürəyə qarşı peyvənd kombinə olunmuş peyvəndlərin tərkibində tətbiq olunur. Milli Peyvənd Təqviminə əsasən uşaqlara erkən yaşlardan başlayaraq vurulur və xəstəliyin ağır, həyati təhlükəli formalarından qorunmada mühüm rol oynayır. Peyvənd və ya xəstəlikdən sonra yaranan immunitet zamanla zəifləyə bilər. Buna görə bəzi ölkələrdə yeniyetmələr, yetkinlər və xüsusilə hamilə qadınlar üçün gücləndirici doza tövsiyə olunur.

Azərbaycanda kütləvi peyvəndlənmə proqramları sayəsində göyöskürək nəzarət altında saxlanılır. Bununla yanaşı, peyvənddən yayınma, peyvənd cədvəlinin yarımçıq qalması və körpələrin peyvənd kursunu hələ tamamlamaması lokal alovlanma riskini artıra bilər. Xəstəlik erkən mərhələdə adi soyuqdəyməyə bənzədiyi üçün diaqnoz bəzən gecikə bilər.