Hantavirus infeksiyası — gəmiricilərin (siçanlar, siçovullar, çöl siçanları) tüpürcəyi, sidiyi və nəcisi ilə çirklənmiş mühitdən insanlara keçə bilən zoonoz virus infeksiyasıdır. Xəstəlik əsasən iki ağır klinik sindromla özünü göstərə bilər: Böyrək Sindromu ilə Hemorragik Qızdırma (BSHQ — daha çox Asiya və Avropada) və Hantavirus Ağciyər Sindromu (HAS — daha çox Amerika qitəsində). Azərbaycanda əsasən böyrək zədələnməsi ilə gedən BSHQ tipli sporadik hallar təsvir olunur. Ölüm riski virus növündən və klinik formadan asılıdır: BSHQ-də adətən daha aşağı, HAS-da isə daha yüksək ola bilər. Spesifik müalicə imkanları məhduddur; əsas yanaşma erkən diaqnoz, stasionar müşahidə və intensiv dəstəkləyici müalicədir.
Hantavirus infeksiyası
Törədici: Hantaviruslar (Hantaviridae ailəsi, Orthohantavirus cinsi) — əsas patogen növlərə Hantaan, Seoul, Puumala, Sin Nombre və Andes virusları daxildir.
Təhlükə:Yüksək
Yoluxuculuq MüddətiAzərbaycanda və Avropada rast gəlinən hantavirus növləri adətən xəstə insandan sağlam insana adi danışıq, öskürək, asqırma, əl sıxma və ya eyni qabdan yeməklə ötürülmür. Bu səbəbdən belə hallarda xəstənin ailə üzvləri üçün klassik mənada aktiv yoluxuculuq dövrü gözlənilmir. İstisna kimi Cənubi Amerikada rast gəlinən Andes virusu bəzi hallarda insandan insana keçə bilər.
Ümumi məlumat
Əlamətlər
- BSHQ (Böyrək Sindromu ilə Hemorragik Qızdırma) — Asiya və Avropa formalarında mümkün mərhələlər:
- Birinci faza — qızdırma dövrü (adətən 3–7 gün): qəfil başlayan yüksək hərarət (38–40°C), titrəmə, güclü baş ağrısı və ümumi halsızlıq.
- Üz, boyun və döş qəfəsi nahiyəsində qızartı — bəzən günəş yanığına bənzər görünüş yarana bilər.
- Konyunktival suffuziya — gözlərin irin olmadan qızarması və damarların nəzərə çarpması.
- Bel ağrısı — böyrək nahiyəsində güclü ağrı ola bilər.
- Həzm sistemi əlamətləri — ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı və iştahasızlıq mümkündür.
- İkinci faza — hipotenziya dövrü: qan təzyiqinin düşməsi, damar keçiriciliyinin artması və şok riski yarana bilər.
- Üçüncü faza — oliquriya dövrü: kəskin böyrək zədələnməsi fonunda sidik ifrazı azalır, bəzən ciddi böyrək çatışmazlığı inkişaf edir.
- Dördüncü faza — poliuriya dövrü: bərpa mərhələsində sidik ifrazı artır və maye-elektrolit balansına diqqətli nəzarət tələb olunur.
- HAS (Hantavirus Ağciyər Sindromu) — Amerika formalarında mümkün mərhələlər:
- İlkin qripəbənzər başlanğıc: yüksək hərarət, əzələ ağrıları, halsızlıq və baş ağrısı.
- Bir neçə gündən sonra: ağciyər kapilyarlarının zədələnməsi ilə sürətlə artan nəfəs darlığı, öskürək və oksigen çatışmazlığı inkişaf edə bilər.
- Ağır hallarda ağciyər ödemi, kəskin respirator distress sindromu (ARDS) və tənəffüs çatışmazlığı yarana bilər.
Simptom yoxlayıcını sınayın
Spesifik simptomlarınızı seçərək ehtimal olunan xəstəlikləri yoxlayın.Yoluxma yolları
İnhalyasiya (nəfəs) yolu — ən əsas yoluxma mexanizmidir. Virus daşıyıcısı olan gəmiricilərin qurumuş sidiyi, nəcisi və ya tüpürcəyi ilə çirklənmiş toz zərrəcikləri havaya qalxdıqda insan həmin aerozolu nəfəs yolları ilə qəbul edə bilər. Uzun müddət havalandırılmamış anbar, qaraj, zirzəmi və bağ evlərinin quru süpürgə və ya tozsoranla təmizlənməsi riski artırır.
Birbaşa təmas — viruslu gəmiricinin dişləməsi, cırmaqlaması və ya açıq yaranın gəmirici ifrazatları ilə çirklənməsi nəticəsində baş verə bilər.
Alimentar (qida) yolu — gəmirici ifrazatları ilə çirklənmiş qidanın qəbul edilməsi nəticəsində mümkündür, lakin daha nadir hesab olunur.
İnsandan insana ötürülmə — hantavirusların böyük əksəriyyəti insandan insana ötürülmür. İstisna kimi Cənubi Amerikada rast gəlinən Andes virusu bəzi hallarda yaxın təmasla insandan insana keçə bilər. Azərbaycanda və Avropada rast gəlinən hantavirus növləri üçün adi məişət təması ilə yoluxma gözlənilmir.
Diaqnostika
Klinik və epidemioloji diaqnostika — uzun müddət bağlı qalmış anbar, zirzəmi, qaraj, bağ evi və ya gəmirici ifrazatı ola bilən mühitlə təmasdan sonra yüksək hərarət, güclü bel ağrısı, gözlərdə irin olmadan qızartı, sidiyin azalması və ya nəfəs darlığı yaranması hantavirus infeksiyasına şübhə yaradır.
Seroloji diaqnostika (ELISA) — əsas laborator təsdiq üsullarından biridir. Qanda hantavirusa qarşı spesifik IgM anticisimlərinin aşkarlanması kəskin infeksiyanı dəstəkləyir. IgG anticisimləri isə əvvəlki təması və ya daha gec mərhələni göstərə bilər.
Molekulyar diaqnostika (PZR) — xəstəliyin erkən mərhələsində qan nümunəsində hantavirus RNT-sinin aşkarlanması üçün istifadə oluna bilər.
Xarakterik laborator dəyişikliklər (BSHQ): Tam qan analizində trombositopeniya, leykosit dəyişiklikləri; biokimyəvi analizlərdə kreatinin və sidik cövhərinin artması; sidik analizində proteinuriya və hematuriya müşahidə oluna bilər.
Ağciyər sindromunun (HAS) görüntülənməsi — döş qəfəsinin rentgen və ya KT müayinəsində ikitərəfli interstisial infiltratlar və ağciyər ödemi əlamətləri görünə bilər.
Müalicə prinsipləri
Hantavirus infeksiyasında müalicə xəstəliyin klinik formasından və ağırlığından asılıdır. Müalicə həkim nəzarəti altında, orta və ağır hallarda isə stasionar və ya intensiv terapiya şəraitində aparılmalıdır. Əsas məqsəd maye-elektrolit balansına, qan təzyiqinə, böyrək funksiyasına, oksigen səviyyəsinə və qanaxma riskinə nəzarətdir.
Etiotrop müalicə imkanları məhduddur. Bəzi hallarda, xüsusilə BSHQ-nin erkən mərhələsində, antiviral müalicə barədə qərar yalnız infeksionist və reanimatoloq tərəfindən klinik vəziyyət, vaxt faktoru və yerli protokollar nəzərə alınaraq verilə bilər.
BSHQ-nin idarə olunması: Maye balansı çox diqqətlə izlənilməlidir. Az maye şok riskini, artıq maye isə ağciyər ödemi riskini artıra bilər. Oliquriya və ya kəskin böyrək çatışmazlığı inkişaf etdikdə hemodializ tələb oluna bilər.
HAS-ın idarə olunması: Ağciyər zədələnməsi olan pasiyentlərdə oksigen dəstəyi, maye yükünün ehtiyatlı tənzimlənməsi və intensiv monitorinq əsasdır. Ağır tənəffüs çatışmazlığında süni tənəffüs aparatı, seçilmiş çox ağır hallarda isə EKMO kimi yüksək səviyyəli dəstək üsulları lazım ola bilər.
Dərman istifadəsində ehtiyat: Hantavirus infeksiyası zamanı trombositopeniya və qanaxma riski ola bilər. Buna görə qızdırma və ağrı üçün dərman seçimi həkimlə razılaşdırılmalıdır. Özbaşına qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar qəbul etmək təhlükəli ola bilər.
Fəsadlar
Kəskin böyrək çatışmazlığı — BSHQ zamanı böyrək funksiyasının kəskin pozulması ilə inkişaf edə bilər. Vaxtında müalicə və dializ dəstəyi ilə əksər pasiyentlərdə bərpa mümkündür.
İnfeksion-toksik şok — qan təzyiqinin düşməsi və damar keçiriciliyinin artması nəticəsində həyati təhlükəli vəziyyət yarana bilər.
Kəskin respirator distress sindromu (ARDS) — xüsusilə HAS zamanı ağciyərlərdə maye toplanması və ağır tənəffüs çatışmazlığı ilə özünü göstərə bilər.
Kardioqenik şok — HAS zamanı ürək-damar sisteminin ağır zədələnməsi və qan dövranının pozulması ilə əlaqəli inkişaf edə bilər.
Uzunmüddətli fəsadlar — BSHQ keçirmiş bəzi pasiyentlərdə böyrək funksiyasının gec bərpası, arterial təzyiqin yüksəlməsi və uzunmüddətli nefroloji nəzarət ehtiyacı yarana bilər.
Profilaktika və qorunma
Gəmiricilərlə mübarizə (deratizasiya): Yaşayış evlərində, zirzəmilərdə və anbarlarda siçan və siçovulların daxil ola biləcəyi deşik və yarıqlar sement, metal tor və digər möhkəm materiallarla bağlanmalıdır.
Qidaların qorunması: Qida məhsulları gəmiricilərin çata bilməyəcəyi möhkəm qapalı şüşə, metal və ya plastik qablarda saxlanılmalıdır. Zibil qabları qapaqlı olmalı və mütəmadi boşaldılmalıdır.
Təmizlik zamanı təhlükəsizlik: Uzun müddət bağlı qalmış anbar, qaraj, zirzəmi və ya bağ evinə daxil olmazdan əvvəl qapı-pəncərələr açılmalı, məkan ən azı 30 dəqiqə havalandırılmalıdır.
Toz qaldırmamaq: Gəmirici nəcisi və ya sidiyi ilə çirklənmiş sahələr quru süpürgə və ya tozsoranla təmizlənməməlidir. Ərazi əvvəlcə dezinfeksiyaedici məhlulla nəmləndirilməli, sonra nəm bezlə toplanmalıdır.
Fərdi qorunma: Təmizlik zamanı N95 və ya FFP2 tipli respirator maska, rezin əlcək və qoruyucu geyim istifadə edilməlidir. İş bitdikdən sonra geyim dəyişdirilməli, əllər və bədən gigiyenasına diqqət edilməlidir.
Kamp təhlükəsizliyi: Meşə və çöl şəraitində çadır gəmirici yuvalarından uzaqda qurulmalı, qida bağlı qabda saxlanılmalı, çadırın girişi qapalı tutulmalı və mümkün olduqda yerdən hündür yatmaq üçün vasitələrdən istifadə edilməlidir.
Peyvənd məlumatı
Hantavirus infeksiyasına qarşı hazırda qlobal miqyasda geniş qəbul edilmiş və kütləvi istifadə olunan universal insan peyvəndi yoxdur. Bəzi ölkələrdə müəyyən hantavirus növlərinə qarşı məhdud istifadə olunan peyvəndlər mövcud olsa da, onlar beynəlxalq səviyyədə geniş tətbiq edilmir və Azərbaycanda rutin istifadədə deyil. Əsas profilaktika gəmiricilərlə mübarizə, qidaların qorunması və təhlükəsiz nəm təmizlik qaydalarına əməl etməkdir.
Azərbaycanda epidemioloji vəziyyət
Azərbaycan Respublikasında hantavirus infeksiyası təbii ocaqlı zoonoz infeksiyalar qrupuna aid edilir və daha çox kənd rayonlarında, dağətəyi və meşəlik ərazilərə yaxın zonalarda sporadik hallar şəklində rast gəlinə bilər. Ölkəmizdə əsasən böyrək zədələnməsi ilə gedən BSHQ tipli klinik forma daha aktual hesab olunur. Yoluxma riski xüsusilə payız-qış aylarında, havalar soyuduqda gəmiricilərin evlərə, zirzəmilərə və anbarlara daxil olması ilə arta bilər. Diaqnostik çətinliklərdən biri xəstəliyin nadir görülməsi və kəskin böyrək zədələnməsi olan pasiyentlərdə hantavirus ehtimalının gec nəzərə alınmasıdır.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli?
Aşağıdakı əlamətlər olduqda vaxt itirmədən həkimə və ya təcili tibbi yardıma müraciət edin:
• Baxımsız qalmış anbar, qaraj, zirzəmi və ya bağ evini təmizlədikdən 1–8 həftə sonra qəfil yüksək qızdırma və güclü baş ağrısı yaranarsa
• Yüksək qızdırma ilə birlikdə bel nahiyəsində güclü ağrı və sidik ifrazında nəzərəçarpan azalma olarsa
• Gəmirici nəcisi ola bilən mühitdə olduqdan sonra nəfəs darlığı, boğulma hissi və quru öskürək sürətlə artarsa
• Siçovul və ya çöl siçanı dişləməsindən sonra qızdırma, halsızlıq və ümumi vəziyyətin pisləşməsi baş verərsə
• Qızdırma fonunda üz, boyun və döş qəfəsində qeyri-adi qızartı müşahidə edilərsə
• Həkimə mütləq gəmirici ifrazatı olan mühitdə olduğunuzu, bağlı məkanı təmizlədiyinizi və ya gəmirici ilə təmasınızı bildirin.
Risk qrupları kimlərdir?
Kənd təsərrüfatı, taxıl anbarları və fermer təsərrüfatlarında çalışan şəxslərUzun müddət bağlı və baxımsız qalmış köhnə binaları, zirzəmiləri, qarajları və bağ evlərini qoruyucu vasitəsiz təmizləyən şəxslərMeşə təsərrüfatı işçiləri, odunçular və çöl şəraitində xidmət edən hərbi qulluqçularÇöl şəraitində, torpaq üzərində çadırlarda qalan turistlər və kampinq həvəskarlarıGəmiricilərlə birbaşa təmas ehtimalı olan baytarlar və laboratoriya əməkdaşlarıEvlərində, həyətlərində və ya zirzəmilərində gəmirici problemi olan şəxslər
Tibbi Məsuliyyətdən İmtinaBu portalda təqdim olunan tibbi məlumatlar yalnız ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar diaqnoz, müalicə və ya həkim məsləhətini əvəz etmir. Hər hansı tibbi sual və ya şikayətiniz olduqda mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
İstinadlar və Mənbələr
Mənbələr bölməsi hazırlanır. Gələcək yeniləmələrdə hər məqalə üçün istifadə olunan etibarlı tibbi mənbələr ayrıca göstəriləcək.
Tez-tez verilən suallar
Evimizin zirzəmisində siçovul nəcisi görmüşəm. Hantavirusa yoluxma riskim varmı?+
Risk mümkündür, lakin hər gəmirici hantavirus daşıyıcısı deyil. Əsas qayda nəcisi quru süpürgə və ya tozsoranla təmizləməməkdir. Əvvəlcə sahəni dezinfeksiyaedici məhlulla nəmləndirin, bir müddət gözləyin, sonra rezin əlcək və respirator maska ilə nəm bezdən istifadə edərək toplayın. Qidaları qapalı saxlayın və gəmiricilərlə mübarizə aparın.
Bağ evimizi 6 aydır açmırıq. Təmizlik zamanı özümü necə qorumalıyam?+
İlk olaraq qapı-pəncərələri açın və məkanı ən azı 30 dəqiqə havalandırın. Təmizlik zamanı N95 və ya FFP2 respirator maska, rezin əlcək və qoruyucu geyim istifadə edin. Quru süpürgə və tozsorandan istifadə etməyin; səthləri dezinfeksiyaedici məhlulla nəmləndirib nəm bezlə silin. İş bitdikdən sonra geyimi dəyişin və əllərinizi yaxşı yuyun.
Məni çöl siçanı dişləyib. Hantavirus peyvəndi vurdurmalıyam?+
Hantavirusa qarşı geniş tətbiq olunan insan peyvəndi yoxdur. Yaranı dərhal bol axar su və sabunla ən azı 15 dəqiqə yuyun, antiseptiklə işləyin və həkimə müraciət edin. Həkim yara infeksiyası, tetanus profilaktikası və digər riskləri qiymətləndirəcək. Dişləmədən sonra qızdırma, halsızlıq, bel ağrısı və ya sidiyin azalması olarsa, həkimə gəmirici dişləməsini mütləq bildirin.
Hantavirusun törətdiyi böyrək çatışmazlığı tam sağalırmı?+
BSHQ zamanı yaranan kəskin böyrək çatışmazlığı bir çox hallarda geri dönə bilər. Ağır mərhələdə müvəqqəti hemodializ lazım ola bilər. Bərpa dövründə sidik ifrazı artdıqca böyrək funksiyası tədricən yaxşılaşa bilər, lakin bəzi pasiyentlərdə nefroloji nəzarət və təkrar analizlər tələb olunur.
Qızdırmam və bel ağrım var. Evdə ibuprofen və ya aspirin qəbul edə bilərəm?+
Hantavirus şübhəsi varsa, özbaşına qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar qəbul etmək təhlükəli ola bilər, çünki trombositopeniya və qanaxma riski yarana bilər. Qızdırma və ağrı üçün dərman seçimini həkimlə dəqiqləşdirmək daha təhlükəsizdir. Yüksək hərarət, güclü bel ağrısı və sidiyin azalması varsa, təcili tibbi yardım çağırın.