HİV — insan immunçatışmazlığı virusunun törətdiyi xroniki infeksiyadır. Virus əsasən CD4+ T-limfositlərini zədələyərək immun sistemini zəiflədir. Müalicə olunmadıqda infeksiya illər ərzində AİDS mərhələsinə keçə bilər. Bu mərhələdə orqanizm opportunistik infeksiyalara və bəzi xərçəng növlərinə qarşı daha həssas olur. Müasir antiretroviral terapiya (ART) ilə HİV-lə yaşayan şəxslər uzun və keyfiyyətli həyat sürə bilirlər. Müalicə nəticəsində virus yükü aşkarlanmayan səviyyəyə düşdükdə HİV cinsi yolla ötürülmür.
HİV/AİDS
Törədici: İnsan immunçatışmazlığı virusu (HİV-1 və HİV-2) — Retroviridae ailəsi
İnkubasiya: aylardan 10 ilə qədər
Təhlükə:Yüksək
Yoluxuculuq MüddətiMüalicə almayan HİV müsbət şəxs virus yükü yüksək olduqda başqalarına HİV ötürə bilər. ART müalicəsi ilə virus yükü davamlı olaraq aşkarlanmayan səviyyəyə düşdükdə HİV cinsi yolla ötürülmür. Bu, A=A prinsipidir. Müalicə davamlı və həkim nəzarəti altında olmalıdır.
Ümumi məlumat
Əlamətlər
- Kəskin HİV sindromu: yoluxmadan təxminən 2–4 həftə sonra qızdırma, boğaz ağrısı, limfa düyünlərinin böyüməsi, baş ağrısı, dəri səpkiləri, əzələ ağrıları və ümumi halsızlıq yarana bilər. Bu əlamətlər qrip və ya mononukleoza bənzəyə bilər.
- Asimptomatik faza: illər boyu heç bir əlamət olmaya bilər.
- Xroniki mərhələdə: səbəbsiz yorğunluq, gecə tərləməsi, arıqlama, uzunmüddətli ishal, ağızda göbələk infeksiyası və limfa düyünlərinin davamlı böyüməsi müşahidə oluna bilər.
- AİDS mərhələsində: pnevmosist pnevmoniyası, toksoplazmoz, kriptokokk meningiti, CMV retiniti, vərəm və digər opportunistik infeksiyalar inkişaf edə bilər.
- Opportunistik infeksiyalar adətən CD4 hüceyrələrinin sayı ciddi azaldıqda, xüsusilə <200 hüceyrə/mm³ olduqda daha çox rast gəlinir.
Simptom yoxlayıcını sınayın
Spesifik simptomlarınızı seçərək ehtimal olunan xəstəlikləri yoxlayın.Yoluxma yolları
Cinsi yol — qorunmasız vaginal və ya anal cinsi əlaqə zamanı HİV ötürülə bilər. Anal təmasda selikli qişa zədələnməsi riski daha yüksək olduğuna görə yoluxma ehtimalı arta bilər.
Qan vasitəsilə — ortaq iynə və şpris istifadəsi, steril olmayan tibbi alətlər, qanla çirklənmiş vasitələr və peşəkar qan təması zamanı yoluxma mümkündür. Hazırda donor qanları yoxlanıldığı üçün qan köçürülməsi ilə yoluxma riski çox aşağıdır.
Anadan uşağa ötürülmə — hamiləlik, doğuş və ya südəmizdirmə zamanı baş verə bilər. Vaxtında ART müalicəsi və düzgün profilaktik tədbirlərlə bu risk çox aşağı səviyyəyə endirilə bilər.
HİV tüpürcək, göz yaşı, sidik, tər, nəcis, öskürək, asqırma, əl sıxma, qucaqlaşma, adi öpüş, ortaq hovuz, tualet və eyni qab-qacaqdan istifadə ilə ötürülmür.
Diaqnostika
Anti-HİV testi — qanda HİV-ə qarşı anticisimləri və bəzi testlərdə antigenləri aşkar edən skrininq testidir. Müsbət nəticə olduqda təsdiqləyici müayinə aparılmalıdır.
Təsdiqləyici testlər — ilkin müsbət nəticənin dəqiqləşdirilməsi üçün istifadə olunur və diaqnoz laborator alqoritm əsasında təsdiqlənir.
HİV RNT (PZR testi) — qanda virusun genetik materialını və miqdarını, yəni virus yükünü ölçür. Kəskin infeksiya şübhəsində, pəncərə dövründə, yenidoğulmuşlarda və müalicənin izlənməsində istifadə olunur.
CD4 sayı — immun sisteminin vəziyyətini qiymətləndirir. CD4 <200 hüceyrə/mm³ olduqda AİDS mərhələsi və opportunistik infeksiya riski daha yüksək hesab olunur.
Pəncərə dövrü — yoluxmadan sonra testlərin hələ müsbət çıxmaya biləcəyi müddətdir. Bu dövrdə şəxs HİV-i ötürə bilər. Riskli təmasdan sonra test vaxtı və təkrar test ehtiyacı həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir.
Müalicə prinsipləri
HİV infeksiyasının əsas müalicəsi antiretroviral terapiyadır (ART). Bu dərmanlar virusu orqanizmdən tamamilə çıxarmır, lakin onun çoxalmasını dayandırır, immun sistemini qoruyur və xəstəliyin AİDS mərhələsinə keçməsinin qarşısını alır.
Müalicənin əsas məqsədi qanda virus yükünü aşkarlanmayan səviyyəyə endirmək və CD4 hüceyrələrinin bərpasına şərait yaratmaqdır. ART adətən uzunmüddətli və fasiləsiz qəbul olunur.
A=A prinsipi — “Aşkarlanmayan = Ötürülməyən” deməkdir. Şəxs ART-ni düzgün qəbul edir və virus yükü davamlı olaraq aşkarlanmayan səviyyədə qalırsa, HİV cinsi yolla ötürülmür.
AİDS mərhələsində və ya CD4 sayı ciddi aşağı olduqda opportunistik infeksiyaların profilaktikası və müalicəsi lazım ola bilər. Bu yanaşma infeksionist nəzarəti ilə aparılmalıdır.
Azərbaycanda HİV-lə yaşayan şəxslər Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzi vasitəsilə müayinə və müalicə üçün müraciət edə bilərlər.
Fəsadlar
Opportunistik infeksiyalar — CD4 sayı ciddi azaldıqda pnevmosist pnevmoniyası, toksoplazmoz, kriptokokk meningiti, CMV retiniti, vərəm və atipik mikobakteriozlar inkişaf edə bilər.
AİDS-lə əlaqəli xərçənglər — Kapoşi sarkoması, qeyri-Hocqkin limfoması və invaziv uşaqlıq boynu xərçəngi riski arta bilər.
Sinir sistemi zədələnməsi — periferik neyropatiya, yaddaş və diqqət pozğunluğu kimi əlamətlər yarana bilər.
Ürək-damar və metabolik risklər — uzunmüddətli infeksiya, iltihab və yanaşı faktorlar ürək-damar xəstəlikləri riskini artıra bilər.
Qeyd: Vaxtında başlanmış və davamlı qəbul edilən ART bu ağırlaşmaların böyük hissəsinin qarşısını almağa kömək edir.
Profilaktika və qorunma
Kondom — düzgün və davamlı istifadə edildikdə cinsi yolla yoluxma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
PrEP — HİV-ə yoluxma riski yüksək olan şəxslərdə təmasdan əvvəl istifadə olunan profilaktik antiretroviral müalicədir. Yalnız həkim nəzarəti ilə başlanmalıdır.
PEP — riskli təmasdan sonra, məsələn iynə batması və ya qorunmasız cinsi təmasdan sonra ilk 72 saat ərzində başlanmalı olan təcili profilaktik müalicədir. Adətən 28 gün davam edir və həkim nəzarəti tələb edir.
Steril alətlər — iynə, şpris, tatuaj, pirsinq və tibbi prosedurlar zamanı yalnız steril və ya birdəfəlik alətlərdən istifadə edilməlidir.
HİV müsbət hamilə qadınlar — hamiləlik boyu ART müalicəsi və doğuşdan sonra körpəyə profilaktik müalicə ilə uşağa ötürülmə riski ciddi şəkildə azaldıla bilər.
Müntəzəm test — riskli təmasları olan şəxslər vaxtaşırı HİV testi verməlidirlər.
Peyvənd məlumatı
HİV infeksiyasına qarşı qoruyucu peyvənd mövcud deyil. Lakin HİV-lə yaşayan şəxslərin digər infeksiyalardan qorunması üçün bəzi peyvəndlər tövsiyə oluna bilər:
• Hepatit A və Hepatit B peyvəndi
• Pnevmokokk peyvəndi
• İllik mövsümi qrip peyvəndi
• İPV/HPV peyvəndi uyğun yaş qruplarında
Canlı zəiflədilmiş peyvəndlər yalnız immun status uyğun olduqda və həkim məsləhəti ilə tətbiq edilməlidir.
Azərbaycanda epidemioloji vəziyyət
Azərbaycanda HİV epidemiyası əsasən konsentrasiya olunmuş xarakter daşıyır, yəni yoluxma daha çox müəyyən risk qruplarında cəmlənir. Stiqma və diskriminasiya insanların testdən yayınmasına və diaqnozun gec qoyulmasına səbəb ola bilər. HİV testi və müalicəsi məxfidir. HİV-lə yaşayan şəxslər dövlət proqramı çərçivəsində müayinə və ART müalicəsi üçün Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzinə müraciət edə bilərlər.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli?
Aşağıdakı hallarda infeksionistə və ya QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzinə müraciət edin:
• HİV üçün riskli təmasınız olubsa
• Riskli təmasdan sonra qızdırma, boğaz ağrısı, limfa düyünlərinin böyüməsi və səpkilər yaranıbsa
• Qorunmasız cinsi əlaqə və ya iynə batması kimi təmasdan sonra ilk 72 saat ərzindəsinizsə
• HİV testiniz müsbət və ya şübhəli çıxıbsa
• Uzunmüddətli səbəbsiz arıqlama, gecə tərləməsi, davamlı ishal və ya ağızda göbələk infeksiyası varsa
• Hamiləsinizsə və HİV statusunuzu bilmirsinizsə
Risk qrupları kimlərdir?
Qorunmasız cinsi əlaqəsi olan şəxslərBirdən çox cinsi tərəfdaşı olan şəxslərKişilərlə cinsi əlaqədə olan kişilərİnyeksion narkotik istifadəçiləri və ortaq iynə istifadə edənlərSeks işçiləri və onların müştəriləriHİV müsbət tərəfdaşı olan şəxslərAnamnezində cinsi yolla keçən infeksiya olanlarQanla peşəkar təmas riski olan tibb işçiləri
Tibbi Məsuliyyətdən İmtinaBu portalda təqdim olunan tibbi məlumatlar yalnız ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar diaqnoz, müalicə və ya həkim məsləhətini əvəz etmir. Hər hansı tibbi sual və ya şikayətiniz olduqda mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
İstinadlar və Mənbələr
Mənbələr bölməsi hazırlanır. Gələcək yeniləmələrdə hər məqalə üçün istifadə olunan etibarlı tibbi mənbələr ayrıca göstəriləcək.
Tez-tez verilən suallar
HİV müsbət şəxslə əl sıxsam və ya eyni stəkandan su içsəm yoluxa bilərəmmi?+
Xeyr. HİV əl sıxmaq, qucaqlaşmaq, eyni stəkandan su içmək, eyni qabdan yemək, ortaq tualetdən istifadə, öskürək və ya asqırma ilə keçmir. Yoluxma əsasən qan, cinsi mayelər və ana südü ilə mümkündür.
HİV müsbət şəxs sağlam uşaq sahibi ola bilərmi?+
Bəli, mümkündür. Hamiləlik boyu düzgün ART müalicəsi, doğuşun planlı idarə olunması və körpəyə profilaktik müalicə ilə uşağa ötürülmə riski çox aşağı səviyyəyə endirilə bilər.
HİV testi və müalicəsi məxfi saxlanılırmı?+
Bəli. HİV testi və müalicə prosesi məxfi aparılmalıdır. Pasiyentin tibbi məlumatları onun razılığı olmadan üçüncü şəxslərə açıqlanmamalıdır.
Müalicəyə başladıqdan sonra özümü yaxşı hiss etsəm, dərmanları dayandıra bilərəm?+
Xeyr. ART həkim nəzarəti ilə davamlı qəbul olunmalıdır. Dərmanların özbaşına dayandırılması virusun yenidən çoxalmasına, immunitetin zəifləməsinə və dərman davamlılığı riskinə səbəb ola bilər.
HİV diaqnozu ölüm hökmüdürmü?+
Xeyr. Müasir ART ilə HİV idarə olunan xroniki infeksiya hesab olunur. Erkən diaqnoz və davamlı müalicə ilə HİV-lə yaşayan şəxslər uzun və keyfiyyətli həyat sürə bilirlər.