İnsan Papilloma Virusu (HPV) — dünyada ən geniş yayılmış cinsi yolla ötürülən infeksiyalardan biridir. Cinsi aktiv insanların böyük hissəsi həyatının müəyyən dövründə HPV-nin bir və ya bir neçə tipi ilə yoluxa bilər. Əksər hallarda immun sistem virusu 1–2 il ərzində orqanizmdən təmizləyir və infeksiya heç bir əlamət vermir. Lakin yüksək onkogen riskli HPV tipləri, xüsusilə HPV 16 və 18, uzun müddət orqanizmdə qaldıqda uşaqlıq boynu, anal, ağız-boğaz, vulva, vaqina və penis xərçəngi riskini artıra bilər. Aşağı riskli tiplər, xüsusilə HPV 6 və 11, genital kondilomlara səbəb ola bilər. HPV-yə qarşı peyvənd və müntəzəm skrininq xərçəng riskinin azalmasında əsas qoruyucu tədbirlərdir.
İnsan Papilloma Virusu (HPV)
Törədici: İnsan Papilloma Virusu (HPV) — 200-dən çox genotipi mövcuddur. Yüksək onkogen riskli tiplərə HPV 16, 18, 31, 33, 45, 52 və 58; aşağı riskli tiplərə isə HPV 6 və 11 daxildir.
Təhlükə:Orta
Yoluxuculuq MüddətiHPV dəri və selikli qişanın epitel qatında yerləşir. Genital siğillərin olduğu dövrdə yoluxduruculuq riski daha yüksək ola bilər. Lakin heç bir siğil və ya əlamət olmadıqda da virus cinsi təmas zamanı ötürülə bilər. Siğillərin müalicəsi yoluxma riskini azalda bilər, lakin virusun ötürülmə ehtimalını tam aradan qaldırmaya bilər.
Ümumi məlumat
Əlamətlər
- HPV infeksiyası əksər hallarda əlamətsiz keçir.
- Genital kondilomlar: HPV 6 və 11 kimi aşağı riskli tiplər cinsi orqanlar, qasıq və anal nahiyə ətrafında yumşaq, ətli, tək-tək və ya birləşmiş siğillərə səbəb ola bilər. Bəzən bu törəmələr “gül kələmi” görünüşündə olur.
- Siğillər adətən ağrısızdır, lakin yerləşdiyi nahiyədən asılı olaraq qaşınma, diskomfort, yanma və sürtünmə zamanı qanama yarada bilər.
- Servikal displaziya: yüksək riskli HPV tipləri uşaqlıq boynunda xərçəngönü hüceyrə dəyişiklikləri yarada bilər. Bu dəyişikliklər adətən ağrı, qanama və ya digər əlamət vermir və yalnız Pap-smear, HPV testi və ya kolposkopiya zamanı aşkarlanır.
- İnvaziv uşaqlıq boynu xərçəngi zamanı: cinsi əlaqədən sonra qanama, menstruasiya dövründən kənar vaginal qanaxma, pis qoxulu ifrazat və çanaq nahiyəsində ağrı yarana bilər.
- Orofaringeal HPV zədələnməsi: uzunmüddətli boğaz ağrısı, udqunma çətinliyi, səs xırıltısı, davamlı öskürək və boyun limfa düyünlərinin böyüməsi ilə özünü göstərə bilər.
Simptom yoxlayıcını sınayın
Spesifik simptomlarınızı seçərək ehtimal olunan xəstəlikləri yoxlayın.Yoluxma yolları
Cinsi yol — HPV əsasən vaginal, anal və oral cinsi təmas zamanı dəri və selikli qişaların birbaşa təması ilə ötürülür.
Birbaşa dəri-dəri təması — yoluxma üçün tam penetrasiya mütləq deyil. Genital nahiyələrin yaxın təması virusun ötürülməsi üçün kifayət edə bilər.
Kondomun rolu — kondom HPV riskini azaldır, lakin tam qoruma təmin etmir. Çünki virus kondomun örtmədiyi qasıq, xaya, vulva və bud nahiyəsindəki dəri sahələrində də ola bilər.
Anadan uşağa ötürülmə — nadir hallarda doğuş zamanı aktiv genital kondilomları olan anadan körpəyə keçə bilər. Bu, uşaqda rekurrent respirator papillomatoz kimi nadir fəsadlara səbəb ola bilər.
Məişət yolu — ümumi tualet oturacağı, hamam, hovuz və ya dəsmal vasitəsilə HPV ötürülməsi praktik olaraq gözlənilmir.
Diaqnostika
HPV DNT testi — uşaqlıq boynu kanalından götürülmüş nümunədə yüksək riskli HPV tiplərinin genetik materialını aşkarlamaq üçün istifadə olunur.
Pap-smear — uşaqlıq boynu hüceyrələrinin mikroskopik qiymətləndirilməsidir. Xərçəngönü hüceyrə dəyişikliklərini erkən aşkar etməyə kömək edir.
Kolposkopiya — Pap-smear və ya HPV testində şübhəli nəticə olduqda uşaqlıq boynunun böyüdücü optik cihazla müayinəsidir.
Hədəfli biopsiya — kolposkopiya zamanı şübhəli sahədən toxuma nümunəsi götürülərək histoloji müayinəyə göndərilir. Qəti diaqnoz üçün əsas üsullardan biridir.
Kişilərdə diaqnostika — kişilərdə HPV üçün rutin skrininq testi geniş tətbiq olunmur. Genital siğillər olduqda diaqnoz uroloq, dermatoveneroloq və ya infeksionist tərəfindən klinik baxışla qoyula bilər.
Müalicə prinsipləri
HPV infeksiyasının özünü birbaşa məhv edən xüsusi antiviral müalicə yoxdur. Əksər hallarda immun sistem virusu müəyyən müddət ərzində nəzarətə alır və ya təmizləyir. Müalicə əsasən HPV-nin yaratdığı klinik dəyişikliklərə yönəlir.
Genital kondilomlar: müalicə həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Seçilən üsul siğillərin ölçüsünə, sayına, yerləşməsinə, hamiləlik statusuna və pasiyentin vəziyyətinə görə dəyişir.
Həkim tərəfindən tətbiq olunan üsullar: krioterapiya, kimyəvi destruksiya, lazer ablasiya və ya cərrahi eksiziya istifadə oluna bilər.
Pasiyent tərəfindən tətbiq olunan yerli müalicələr yalnız həkim təyinatı ilə istifadə edilməlidir. Özbaşına yandırıcı məhlullar və ya dərmanlar tətbiq etmək yanıq, çapıq və ağırlaşma yarada bilər.
Servikal displaziya: CIN 1 hallarında çox vaxt müşahidə və təkrar skrininq kifayət edə bilər. CIN 2–3 hallarında kolposkopiya nəticələrinə əsasən konizasiya və ya digər müdaxilələr tələb oluna bilər.
İnvaziv xərçəng: cərrahiyyə, şüa terapiyası, kimyaterapiya və digər onkoloji yanaşmalar onkoloq-ginekoloq tərəfindən planlaşdırılır.
Fəsadlar
Uşaqlıq boynu xərçəngi — yüksək riskli HPV tiplərinin uzun müddət davam edən infeksiyası nəticəsində inkişaf edə bilər. HPV 16 və 18 servikal xərçəng hallarının böyük hissəsi ilə əlaqəlidir.
Orofaringeal xərçəng — HPV ağız-boğaz nahiyəsində, xüsusilə badamcıq və dil kökü sahəsində xərçəng riskini artıra bilər.
Anal xərçəng — xüsusilə immunçatışmazlığı olan şəxslərdə və anal cinsi təmas riski olanlarda daha çox müşahidə oluna bilər.
Vulva, vaqina və penis xərçəngi — HPV ilə əlaqəli ola bilən digər onkoloji fəsadlardır.
Rekurrent respirator papillomatoz — nadir hallarda doğuş zamanı yoluxmuş uşaqlarda qırtlaq və tənəffüs yollarında papillomaların yaranması ilə gedə bilər.
Profilaktika və qorunma
HPV peyvəndi — HPV ilə əlaqəli xərçənglərin və genital siğillərin qarşısının alınmasında ən effektiv profilaktik üsullardan biridir. Peyvənd cinsi həyata başlamazdan əvvəl vurulduqda daha yüksək qoruyuculuq verir.
Gardasil 9 — HPV 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 və 58 tiplərinə qarşı qorunma yaradan doqquzvalentli peyvənddir. Uşaqlıq boynu xərçəngi və genital siğil riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Vaksinasiya yaşı — 9–14 yaş arası qız və oğlan uşaqlarında adətən 2 doza kifayət edir. Daha yuxarı yaşlarda 3 doza sxemi tətbiq oluna bilər. 27–45 yaş arasında peyvənd qərarı fərdi risk və həkim məsləhəti əsasında verilməlidir.
Kondom istifadəsi — HPV riskini azaldır, lakin tam aradan qaldırmır.
Servikal skrininq — qadınlarda Pap-smear və yüksək riskli HPV testi uşaqlıq boynu xərçəngönü dəyişikliklərinin vaxtında aşkarlanması üçün vacibdir. Skrininq intervalı yaşa və əvvəlki nəticələrə görə həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Siqaretdən imtina — siqaret uşaqlıq boynu xərçəngi riskini artıran mühüm faktorlardan biridir.
Peyvənd məlumatı
Gardasil 9 — HPV-yə qarşı doqquzvalentli peyvənddir və HPV 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 və 58 tiplərinə qarşı qorunma yaradır. Peyvənd canlı virus daşımır və HPV infeksiyası yaratmır.
Dozalanma qaydası:
• 9–14 yaş: adətən 6–12 ay fasilə ilə 2 doza
• 15 yaş və yuxarı: adətən 3 doza sxemi
Peyvənd mövcud HPV infeksiyasını müalicə etmir. Onun məqsədi gələcəkdə peyvəndin əhatə etdiyi HPV tipləri ilə yoluxma riskini azaltmaqdır.
Peyvənd olunmuş qadınlar da yaşa uyğun Pap-smear və HPV skrininqindən keçməyə davam etməlidirlər. Çünki peyvənd bütün HPV tiplərini əhatə etmir.
Azərbaycanda epidemioloji vəziyyət
Azərbaycanda uşaqlıq boynu xərçəngi qadın sağlamlığı üçün aktual problemlərdən biri olaraq qalır. Əsas çətinliklərdən biri müntəzəm servikal skrininqin bütün qadınlar arasında sistemli şəkildə aparılmaması və bir çox pasiyentin həkimə gec mərhələdə müraciət etməsidir. HPV və cinsi yolla ötürülən infeksiyalarla bağlı sosial stiqma da test və müayinədən yayınmaya səbəb ola bilər. HPV peyvəndinin daha geniş əlçatan olması və Pap-smear/HPV skrininqinin artırılması uşaqlıq boynu xərçəngi yükünü azaltmaq üçün vacibdir.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli?
Aşağıdakı hallarda ginekoloqa, uroloqa, dermatoveneroloqa və ya infeksionistə müraciət edin:
• Cinsi orqanlarda, qasıq nahiyəsində və ya anal nahiyə ətrafında yeni ətli törəmələr və ya siğillər yaranarsa
• Cinsi əlaqədən sonra qanama olarsa
• Menstruasiya dövründən kənar vaginal qanaxma yaranarsa
• Vaginal ifrazat kəskin pis qoxulu və ya qeyri-adi olarsa
• Pap-smear və ya HPV testində anormal nəticə aşkarlanarsa
• HPV peyvəndi barədə qərar vermək istəyirsinizsə
• Uzunmüddətli boğaz ağrısı, səs xırıltısı və ya boyun limfa düyünlərində böyümə davam edərsə
Risk qrupları kimlərdir?
Cinsi həyatı aktiv olan şəxslərÇoxsaylı cinsi tərəfdaşı olan və ya tərəfdaş dəyişdirən şəxslərErkən yaşda cinsi həyata başlayan şəxslərİmmunsupressiv vəziyyətdə olanlar, o cümlədən HİV-lə yaşayan şəxslərAktiv siqaret istifadəçiləriHPV peyvəndi olunmamış şəxslərMüntəzəm ginekoloji skrininqdən keçməyən qadınlar
Tibbi Məsuliyyətdən İmtinaBu portalda təqdim olunan tibbi məlumatlar yalnız ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar diaqnoz, müalicə və ya həkim məsləhətini əvəz etmir. Hər hansı tibbi sual və ya şikayətiniz olduqda mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
İstinadlar və Mənbələr
Mənbələr bölməsi hazırlanır. Gələcək yeniləmələrdə hər məqalə üçün istifadə olunan etibarlı tibbi mənbələr ayrıca göstəriləcək.
Tez-tez verilən suallar
HPV testim müsbət çıxıb. Bu, mütləq xərçəng olacağım deməkdir?+
Xeyr. HPV testi müsbət olan insanların böyük hissəsində virus zamanla immun sistem tərəfindən təmizlənir. Xərçəng riski əsasən yüksək riskli HPV tipinin uzun müddət qalması və skrininqin aparılmaması ilə artır. Müntəzəm Pap-smear, HPV testi və həkim nəzarəti xərçəngönü dəyişiklikləri vaxtında aşkarlamağa kömək edir.
Kondom istifadə edirəmsə, HPV-dən tam qorunuram?+
Kondom HPV riskini azaldır, lakin tam qoruma təmin etmir. Çünki virus kondomun örtmədiyi dəri sahələrində də ola bilər. Ən yaxşı qorunma peyvənd, kondom və müntəzəm skrininqin birlikdə tətbiqidir.
Cinsi həyata başlamışamsa, HPV peyvəndinin faydası varmı?+
Bəli, faydası ola bilər. Cinsi həyata başlamış şəxsdə peyvəndin effektivliyi daha aşağı ola bilər, lakin şəxs peyvəndin əhatə etdiyi bütün HPV tipləri ilə yoluxmamış ola bilər. Bu səbəbdən peyvənd qərarı yaş, risk və həkim məsləhəti əsasında verilməlidir.
HPV peyvəndi yalnız qadınlar üçündür?+
Xeyr. HPV peyvəndi həm qızlar, həm də oğlanlar üçün faydalıdır. Oğlanlarda və kişilərdə genital siğillər, anal, penis və ağız-boğaz xərçəngi riskini azaltmağa kömək edə bilər. Həmçinin virusun tərəfdaşa ötürülmə riskini azalda bilər.
UZİ uşaqlıq boynu xərçəngini erkən aşkar etmək üçün kifayətdirmi?+
Xeyr. UZİ uşaqlıq boynundakı mikroskopik xərçəngönü hüceyrə dəyişikliklərini aşkar etmir. Bu məqsədlə Pap-smear və yüksək riskli HPV testi istifadə olunur. Müntəzəm skrininq erkən aşkarlanma üçün əsasdır.