Kandidoz

Kandidoz çox vaxt endogen infeksiyadır — yəni adətən xaricdən yoluxma ilə deyil, insanın öz normal florasında olan Candida göbələklərinin həddindən artıq çoxalması nəticəsində yaranır. Cinsi yol — vaginal kandidoz klassik cinsi yolla keçən infeksiya hesab edilmir. Lakin nadir hallarda cinsi təmasdan sonra tərəfdaşda qıcıqlanma və göbələk əlamətləri yarana bilər. Anadan uşağa ötürülmə — doğuş zamanı Candida yenidoğulmuşun ağız boşluğuna keçə və ağız kandidozu yarada bilər. Xəstəxana ilə əlaqəli yoluxma — invaziv kandidoz uzunmüddətli venadaxili kateter, reanimasiya müalicəsi, ağır əməliyyatlar və geniş spektrli antibiotik istifadəsi fonunda inkişaf edə bilər.

Klinik diaqnostika — ağız boşluğu, dəri büküşləri və vaginal nahiyədə xarakterik görünüş həkimdə kandidoz şübhəsi yarada bilər. Mikroskopik müayinə — zədələnmiş sahədən götürülən nümunədə Candida hüceyrələri və psevdohiflərin aşkar edilməsi diaqnozu dəstəkləyir. Kultural müayinə — Candida növünü müəyyən etmək və xüsusilə təkrarlanan, ağır və ya müalicəyə cavab verməyən hallarda antifungal həssaslığı qiymətləndirmək üçün istifadə oluna bilər. Qan kulturası — invaziv kandidoz və kandidemiya şübhəsində qanda Candida-nın aşkarlanması üçün aparılır. Beta-D-qlükan testi — bəzi invaziv göbələk infeksiyalarında köməkçi laborator göstərici kimi istifadə oluna bilər, lakin nəticə klinik vəziyyətlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Kandidozun müalicəsi infeksiyanın yerləşdiyi nahiyədən, ağırlığından, təkrarlanma tezliyindən və pasiyentin immun vəziyyətindən asılıdır. Müalicə həkim nəzarəti ilə aparılmalıdır. Ağız kandidozu: yerli antifungal məhlul, suspenziya və ya digər ağız boşluğu üçün preparatlar istifadə oluna bilər. Ağır və ya yayılmış hallarda sistem müalicəsi tələb oluna bilər. Vaginal kandidoz: vaginal krem, şam və ya uyğun hallarda ağızdan qəbul edilən antifungal müalicə tətbiq oluna bilər. Hamiləlik zamanı müalicə yalnız ginekoloq məsləhəti ilə seçilməlidir. Dəri kandidozu: yerli antifungal kremlər və nahiyənin quru saxlanılması əsas yanaşmadır. Residivləşən kandidoz: ildə 4 və ya daha çox təkrarlanan vaginal kandidozda dəqiq diaqnoz, Candida növünün təyini, şəkərli diabet və immunitetlə bağlı risklərin qiymətləndirilməsi vacibdir. Uzunmüddətli müalicə yalnız həkim təyinatı ilə aparılmalıdır. İnvaziv kandidoz: xəstəxana şəraitində, adətən intensiv nəzarət altında sistem antifungal müalicə, qan kulturası, kateterlərin qiymətləndirilməsi və daxili orqanların müayinəsi tələb oluna bilər.

Residiv kandidoz — əsas risk amilləri, məsələn yüksək qan şəkəri, lazımsız antibiotik istifadəsi və immunitet zəifliyi aradan qaldırılmadıqda təkrarlana bilər. Vaginal kandidozun ildə 4 və ya daha çox təkrarlanması residivləşən vulvovaginal kandidoz hesab edilir. Ezofagial kandidoz — immuniteti zəif olan şəxslərdə qida borusunun zədələnməsi nəticəsində udqunma çətinliyi və döş qəfəsi arxasında ağrı yarana bilər. İnvaziv kandidoz — Candida-nın qana və daxili orqanlara yayılması nəticəsində kandidemiya, endokardit, meningit, göz, sümük və digər orqan zədələnmələri inkişaf edə bilər. Neonatal kandidoz — vaxtından əvvəl doğulmuş və reanimasiya müalicəsi alan yenidoğulmuşlarda daha ağır gedə bilər.

Antibiotikləri yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edin — lazımsız və düzgün seçilməmiş antibiotik istifadəsi normal floranı pozaraq Candida-nın çoxalmasına şərait yarada bilər. Dəri büküşlərini quru saxlayın — Candida isti və nəm mühitdə daha asan çoxalır. Şəkərli diabetə nəzarət edin — qanda şəkərin yüksək olması kandidoz riskini artırır. Pambıq alt paltarlarına üstünlük verin — dar və sintetik geyimlər nəmliyi saxlayaraq vaginal və dəri kandidozu riskini artıra bilər. Vaginal gigiyena — uşaqlıq yolunun içini yumaq, güclü ətirli gigiyenik vasitələrdən istifadə etmək və özbaşına antiseptik məhlullar tətbiq etmək normal qoruyucu floranı poza bilər. İnhalyasion kortikosteroid istifadə edənlər — astma və KOXH üçün hormon tərkibli inhalyatorlardan istifadə edən şəxslər ağız kandidozunun qarşısını almaq üçün hər istifadədən sonra ağız boşluğunu su ilə yaxalamalıdırlar.

Kandidoza qarşı təsdiqlənmiş peyvənd mövcud deyil. Profilaktika əsasən risk amillərinin azaldılmasına əsaslanır: lazımsız antibiotik istifadəsindən çəkinmək, şəkərli diabetə nəzarət etmək, nəm mühitdən uzaq durmaq və immuniteti zəiflədən hallarda həkim nəzarətində olmaq. Çox yüksək riskli pasiyentlərdə antifungal profilaktika yalnız həkim tərəfindən fərdi qiymətləndirmə əsasında təyin oluna bilər.

Kandidoz Azərbaycanda da geniş rast gəlinən göbələk infeksiyalarındandır. Antibiotiklərin həkim təyinatı olmadan və ehtiyac olmadan istifadəsi kandidozun yaranmasına və təkrarlanmasına şərait yarada bilər. Qadınlarda vulvovaginal kandidozla bağlı müraciətlər tez-tez rast gəlinir. Ağır invaziv kandidoz formaları isə əsasən reanimasiya, cərrahi və immunçatışmazlığı olan pasiyentlərdə ciddi klinik problem olaraq qalır.