Krım-Konqo Hemorragik Qızdırması (KKHQ)

Gənə vasitəsilə yoluxma — infeksiyanın əsas ötürülmə yollarından biridir. Virus insanlara əsasən Hyalomma cinsi gənələrin dişləməsi və ya gənənin əzilməsi zamanı viruslu mayenin dəriyə və ya selikli qişaya təması ilə keçə bilər. Heyvanlarla təmas — yoluxmuş heyvanların qanı, toxumaları və bədən mayeləri ilə qorunmasız təmas zamanı yoluxma mümkündür. Risk xüsusilə heyvan kəsimi, dərisinin soyulması, ətin parçalanması və baytarlıq prosedurları zamanı artır. İnsandan insana ötürülmə — xəstənin qanı, qusuntu, sidik, nəcis və digər bədən mayeləri ilə qorunmasız birbaşa təmas zamanı baş verə bilər. Xəstəxana şəraitində iynə batması, qan sıçraması və qoruyucu vasitəsiz müdaxilələr xüsusi risk yaradır. Hava-damcı yolu — KKHQ adi danışıq, öskürək və asqırma ilə yayılmır. Lakin qan və bədən mayeləri ilə təmas riski olduqda ciddi qorunma tədbirləri vacibdir.

Klinik və epidemioloji diaqnostika — gənə mövsümündə kənd və heyvandarlıq mühitində olmuş, gənə dişləməsi və ya heyvan qanı ilə təması olan şəxsdə qəfil yüksək qızdırma, güclü əzələ ağrıları və qanaxma əlamətləri KKHQ şübhəsi yaradır. RT-PZR — xəstəliyin erkən mərhələsində qanda virus RNT-sini aşkarlamaq üçün istifadə olunan əsas molekulyar diaqnostik üsuldur. Seroloji testlər — xəstəliyin daha sonrakı mərhələlərində CCHFV-yə qarşı IgM və IgG anticisimləri aşkarlana bilər. IgM kəskin infeksiyanı, IgG isə keçmiş təması və ya sağalma mərhələsini göstərə bilər. Laborator dəyişikliklər — trombositopeniya, leykopeniya, ALT və AST yüksəlməsi, laxtalanma testlərində pozulma, APTT və PT uzanması, fibrinogen azalması və D-dimer artması müşahidə oluna bilər. Biotəhlükəsizlik — KKHQ şübhəsi olan nümunələr xüsusi təhlükəsizlik qaydalarına uyğun götürülməli, daşınmalı və laboratoriyada işlənməlidir.

KKHQ şübhəsi olan pasiyent təcili şəkildə infeksion stasionara yerləşdirilməli və izolyasiya şəraitində müalicə olunmalıdır. Ağır hallarda intensiv terapiya və reanimasiya nəzarəti tələb oluna bilər. Müalicənin əsasını dəstəkləyici terapiya təşkil edir: maye-elektrolit balansına nəzarət, qan təzyiqinin stabilləşdirilməsi, oksigen dəstəyi, qaraciyər və böyrək funksiyalarının izlənməsi, qanaxma və laxtalanma pozğunluqlarının korreksiyası. Qanaxma və koaqulopatiya zamanı eritrosit kütləsi, trombosit kütləsi, təzə dondurulmuş plazma və digər qan komponentlərinin köçürülməsi lazım ola bilər. Bu qərarlar laborator göstəricilər və klinik vəziyyətə əsasən verilir. Antiviral müalicə barədə qərar infeksionist və reanimatoloq tərəfindən verilməlidir. Bəzi protokollarda erkən mərhələdə antiviral terapiya nəzərdən keçirilə bilər, lakin müalicə pasiyentin vəziyyəti və yerli klinik göstərişlər əsasında aparılmalıdır. Özbaşına dərman qəbul etmək, xüsusilə qanaxma riskini artıra bilən preparatlardan istifadə etmək təhlükəli ola bilər.

Hemorragik şok — daxili və xarici qanaxmalar nəticəsində qan dövranının pozulması ilə inkişaf edə bilər və həyati təhlükəlidir. Disseminə intravaskulyar koaqulyasiya (DİK sindromu) — laxtalanma sisteminin ağır pozulması nəticəsində həm laxtalanma, həm də qanaxma problemləri yarana bilər. Kəskin qaraciyər çatışmazlığı — qaraciyər hüceyrələrinin zədələnməsi nəticəsində sarılıq, laxtalanma pozğunluğu və huşun pozulması ilə gedə bilər. Kəskin tənəffüs distress sindromu (ARDS) — ağır hallarda ağciyər zədələnməsi və tənəffüs çatışmazlığı yarana bilər. Kəskin böyrək çatışmazlığı — şok, ağır intoksikasiya və orqan zədələnməsi fonunda inkişaf edə bilər.

Gənələrdən fərdi qorunma: Meşəlik, kolluq, çöl və heyvandarlıq sahələrində bədəni tam örtən uzunqollu geyim, uzun şalvar və bağlı ayaqqabı geyinilməlidir. Şalvarın balaqları corabın içinə salına bilər. Açıq rəngli geyimlər gənəni daha tez görməyə kömək edir. Repellentlərin istifadəsi: Dərinin açıq nahiyələrinə və geyimlərə uyğun gənəqovucu vasitələr tətbiq oluna bilər. Geyimlər üçün permetrin əsaslı vasitələrdən istifadə zamanı təlimata ciddi əməl edilməlidir. Bədənə baxış: Sahə işi, heyvanlarla təmas və ya çöldə qalma sonrası bədən, xüsusilə qoltuqaltı, qasıq, diz arxası, boyun və başın tüklü hissəsi gənə baxımından yoxlanılmalıdır. Gənənin düzgün çıxarılması: Gənə əllə sıxılmamalı, əzilməməli, üzərinə spirt, yağ, neft və ya kerosin tökülməməlidir. Gənə nazik uclu maqqaşla dəriyə ən yaxın hissədən tutulub yavaş və düz hərəkətlə çıxarılmalı, dişləmə yeri dezinfeksiya edilməlidir. Heyvan kəsimi zamanı qorunma: Gənə mövsümündə heyvan kəsərkən, dərisini soyarkən və ətini parçalayarkən rezin əlcək, qoruyucu geyim və göz qoruyucusu istifadə edilməlidir. Gənəli heyvanlarla iş zamanı baytar nəzarəti vacibdir. Xəstəxana təhlükəsizliyi: KKHQ şübhəsi olan pasiyent izolyasiya olunmalı, qan və bədən mayeləri ilə təmas zamanı tibb işçiləri əlcək, qoruyucu xalat, maska və üz-göz qoruyucusundan istifadə etməlidirlər.

KKHQ-yə qarşı dünyada geniş qəbul edilmiş və rutin istifadə olunan universal insan peyvəndi mövcud deyil. Bəzi ölkələrdə məhdud istifadə olunan peyvənd yanaşmaları olsa da, onlar geniş beynəlxalq tətbiqdə deyil. Əsas qorunma üsulları gənə dişləməsinin qarşısının alınması, heyvan qanı ilə təmas zamanı qoruyucu vasitələrdən istifadə və xəstəxana şəraitində infeksiya nəzarəti tədbirləridir.

Azərbaycan KKHQ üçün təbii ocaqlı ərazilərdən hesab olunur. Xəstəlik daha çox gənə aktivliyinin artdığı yaz-yay aylarında və heyvandarlıqla məşğul olan ərazilərdə aktuallaşır. Aran və Kür-Araz ovalığı kimi quru-çöl iqlimli bölgələrdə Hyalomma gənələri ilə təmas riski daha yüksək ola bilər. Əsas problemlərdən biri gənənin düzgün çıxarılmaması, gənənin əllə əzilməsi və həkimə gec müraciət edilməsidir.