Kriptokokkoz (Cryptococcus)

Əlamətlər infeksiyanın yerləşdiyi orqandan asılıdır. Ağciyər tutulmasında öskürək, qızdırma, sinə ağrısı və təngnəfəslik yarana bilər. Beyin qişaları və mərkəzi sinir sistemi tutulduqda baş ağrısı, qızdırma, ürəkbulanma, qusma, boyun ağrısı və ya sərtliyi, işığa həssaslıq, yuxululuq, davranış dəyişikliyi, huş bulanıqlığı və qıcolma müşahidə oluna bilər. HIV infeksiyası olan şəxslərdə kriptokok meningiti çox vaxt yavaş başlayır və baş ağrısı həftələrlə davam edə bilər.

İnsan adətən Cryptococcus göbələyinin ətraf mühitdə olan mikroskopik hissəciklərini nəfəs yollarına qəbul etdikdə yoluxa bilər. Göbələk torpaqda, quş ifrazatı ilə çirklənmiş mühitdə və bəzi ağac növləri ilə əlaqəli ərazilərdə rast gəlinə bilər. Xəstəlik adətən insandan insana keçmir. Yoluxmadan sonra infeksiya ağciyərdə məhdud qala və ya qana keçərək beyin qişalarına, beyinə, dəriyə, sümüklərə və digər orqanlara yayıla bilər.

Diaqnoz klinik əlamətlər, risk faktorları və laborator müayinələr əsasında qoyulur. Kriptokok antigen testi qanda və ya beyin-onurğa beyni mayesində infeksiyanı aşkarlamaqda çox faydalıdır. Meningit şübhəsi olduqda bel punksiyası ilə beyin-onurğa beyni mayesi müayinə olunur. Mikroskopiya, göbələk kulturası və bəzi hallarda PCR istifadə edilə bilər. Ağciyər tutulmasında döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası və ya kompüter tomoqrafiyası aparılır. Bu testlərin hamısı hər müəssisədə əlçatan olmaya bilər.

Kriptokokkoz özbaşına müalicə olunmamalıdır. Müalicə infeksiyanın ağırlığından və yerləşdiyi orqandan asılıdır. Ağciyərdə yüngül və məhdud xəstəlik zamanı həkim göbələk əleyhinə dərman müalicəsi təyin edə bilər. Kriptokok meningiti və yayılmış infeksiya isə təcili və uzunmüddətli müalicə tələb edir. Belə hallarda adətən xəstəxana şəraitində güclü göbələk əleyhinə dərmanlar istifadə olunur, beyin-onurğa beyni mayesində təzyiq izlənilir və ehtiyac olduqda təzyiqin azaldılması aparılır. Müalicə mərhələli olur və aylarla davam edə bilər.

Ağırlaşmalara kriptokok meningiti, kəllədaxili təzyiqin artması, görmə və eşitmə pozğunluğu, qıcolma, insultabənzər nevroloji əlamətlər, tənəffüs çatışmazlığı, yayılmış infeksiya, sepsisə bənzər ağır vəziyyət və ölüm riski daxildir. Müalicə gecikdikdə və ya immunitet çox zəif olduqda ölüm riski artır.

Kriptokokkozun qarşısını almağın ən vacib yolu immuniteti zəif olan şəxslərin müntəzəm həkim nəzarətində olmasıdır. HIV infeksiyası olan şəxslərdə erkən diaqnoz, antiretrovirus müalicəyə riayət edilməsi və CD4 göstəricisinin izlənməsi kriptokok meningiti riskini azaldır. Ağır immunosupressiyası olan şəxslər quş ifrazatı ilə çirklənmiş yerlərdə, tozlu torpaq işlərində və qapalı, kifli mühitlərdə qoruyucu tədbirlərə əməl etməlidirlər. Bəzi yüksək riskli HIV xəstələrində həkim kriptokok antigen skrininqi təyin edə bilər.

Kriptokokkoza qarşı peyvənd yoxdur. Qorunma əsasən immuniteti zəiflədən xəstəliklərin düzgün idarə olunması, HIV infeksiyasında vaxtında antiretrovirus müalicə, yüksək riskli şəxslərdə skrininq və həkim nəzarətindən ibarətdir.

Azərbaycanda kriptokokkoz xüsusilə HIV infeksiyası gec aşkarlanan şəxslərdə, transplantasiya alıcılarında, hematoloji-onkoloji xəstələrdə və uzunmüddətli immunosupressiv müalicə alanlarda nəzərə alınmalıdır. Kriptokok antigen testi, göbələk kulturası, bel punksiyası və kompüter tomoqrafiyası imkanları müəssisədən asılı olaraq dəyişə bilər. Meningit əlamətləri olan immunosupressiv xəstədə vərəm meningiti, bakterial meningit, virus meningiti, toksoplazmoz, beyin törəməsi və dərmanla əlaqəli nevroloji vəziyyətlərlə diferensial diaqnoz aparılmalıdır.