Leptospiroz

Dəri vasitəsilə yoluxma — əsas ötürülmə yollarından biridir. Yoluxmuş heyvanların sidiyi ilə çirklənmiş su, palçıq və nəm torpaqla təmas zamanı bakteriyalar dəridəki xırda cızıqlar, yaralar və ya uzun müddət suda qalmış yumşalmış dəri vasitəsilə orqanizmə daxil ola bilər. Selikli qişalar vasitəsilə — çirklənmiş suyun göz, ağız və burun selikli qişasına təması zamanı yoluxma mümkündür. Heyvanlarla təmas — heyvandarlıq təsərrüfatlarında, baytarlıq işlərində və kəsimxanalarda yoluxmuş heyvanların sidiyi, toxumaları və bədən mayeləri ilə qorunmasız təmas risk yarada bilər. Rekreasiya və idman — durğun və ya çirklənmiş su hövzələrində üzmək, rafting, kanoe və triatlon kimi fəaliyyətlər zamanı yoluxma mümkündür. Daşqınlar — güclü yağış və sel zamanı gəmirici sidiyi ilə çirklənmiş sular yaşayış və təsərrüfat sahələrinə yayıla bilər. İnsandan insana ötürülmə — adi məişət təması, öskürək, asqırma və əl sıxma ilə praktik olaraq gözlənilmir.

Klinik və epidemioloji diaqnostika — çirkli su, daşqın, heyvan sidiyi, gəmiricilər və ya heyvandarlıqla təmasdan sonra qəfil yüksək qızdırma, baldır ağrısı və gözlərin irin olmadan qızarması leptospiroz şübhəsi yaradır. MAT (Mikroskopik Aqlütinasiya Testi) — leptospirozun klassik seroloji təsdiq üsullarından biridir. Adətən xəstəliyin ikinci həftəsindən etibarən daha informativ olur. ELISA IgM — xəstəliyin erkən mərhələlərində Leptospira-ya qarşı IgM anticisimlərini aşkar etmək üçün istifadə oluna bilər. PZR — xəstəliyin ilk mərhələsində qanda, daha sonrakı mərhələdə isə sidikdə Leptospira DNT-sini aşkar etməyə kömək edə bilər. Laborator dəyişikliklər — leykositoz, trombositopeniya, kreatinin və urea yüksəlməsi, qaraciyər göstəricilərində dəyişiklik, bilirubin artımı, kreatinkinaza yüksəlməsi və sidik analizində dəyişikliklər müşahidə oluna bilər.

Leptospirozun müalicəsi xəstəliyin ağırlığından, orqan zədələnməsinin olub-olmamasından və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Müalicə həkim nəzarəti ilə aparılmalıdır. Yüngül və orta hallar: uyğun antibakterial müalicə həkim tərəfindən seçilir. Erkən başlanmış müalicə xəstəliyin müddətini və ağırlaşma riskini azalda bilər. Ağır hallar: sarılıq, böyrək zədələnməsi, qanaxma, nəfəs darlığı və ya huş pozğunluğu olduqda xəstəxana şəraitində, bəzən intensiv terapiya şöbəsində müalicə tələb olunur. Dəstəkləyici müalicə: maye-elektrolit balansının tənzimlənməsi, böyrək funksiyasının izlənməsi, tənəffüs dəstəyi, qanaxma və laxtalanma pozğunluqlarının korreksiyası lazım ola bilər. Böyrək çatışmazlığı inkişaf etdikdə hemodializ tələb oluna bilər. Ağır ağciyər zədələnməsi zamanı oksigen və süni tənəffüs dəstəyi lazım ola bilər. Özbaşına antibiotik və ağrıkəsici istifadəsi təhlükəli ola bilər.

Veyl sindromu — sarılıq, kəskin böyrək zədələnməsi və qanaxmalarla gedən ağır formadır. Təcili stasionar müalicə tələb edir. Kəskin böyrək çatışmazlığı — böyrək borucuqlarının zədələnməsi nəticəsində sidik ifrazı azala və toksinlər bədəndə toplana bilər. Ağciyər hemorragik sindromu — ağciyər zədələnməsi, qanlı bəlğəm, nəfəs darlığı və tənəffüs çatışmazlığı ilə gedə bilər. Miokardit — ürək əzələsinin zədələnməsi ritm pozğunluğu və ürək çatışmazlığı riskini artıra bilər. Üveit — xəstəlikdən həftələr və ya aylar sonra gözün daxili qişalarında iltihab yarana bilər. Rabdomioliz — əzələ zədələnməsi nəticəsində böyrək funksiyasını ağırlaşdıra bilən vəziyyət inkişaf edə bilər.

Qoruyucu geyimlər — çirkli su, palçıq, kanalizasiya, daşqın sahələri və heyvan sidiyi ilə təmas riski olan işlərdə rezin çəkmə, əlcək və sukeçirməyən qoruyucu geyim istifadə edilməlidir. Yaraların qorunması — dəridə kəsik, cızıq və ya yara varsa, açıq su, palçıq və heyvanlarla təmasdan əvvəl həmin sahə sukeçirməyən sarğı ilə örtülməlidir. Gəmiricilərlə mübarizə — ev, zirzəmi, anbar və təsərrüfat sahələrində siçovul və siçanlara qarşı mübarizə aparılmalı, qidalar qapalı qablarda saxlanılmalıdır. Təhlükəsiz üzmə — heyvanların otarıldığı və ya kanalizasiya/daşqın suları ilə çirklənə bilən durğun su hövzələrində üzməkdən çəkinmək lazımdır. Ev heyvanları — itlər baytar həkimin tövsiyəsinə uyğun olaraq leptospiroza qarşı peyvəndlənməlidir. Antibiotik profilaktikası — çox yüksək riskli hallarda, məsələn daşqın zonasında uzunmüddətli iş zamanı, profilaktik antibiotik barədə qərar yalnız həkim tərəfindən fərdi risk qiymətləndirilməsi əsasında verilməlidir.

İnsanlar üçün geniş tətbiq olunan universal leptospiroz peyvəndi mövcud deyil. Bəzi ölkələrdə müəyyən yerli serovarlara qarşı məhdud peyvəndlər istifadə olunsa da, onlar geniş beynəlxalq tətbiqdə deyil və Azərbaycanda rutin əlçatan deyil. İtlər üçün leptospiroz peyvəndi mövcuddur. Ev itlərinin baytar həkim tövsiyəsinə uyğun müntəzəm peyvəndlənməsi həm heyvanın, həm də ailə üzvlərinin riskinin azalmasına kömək edir.

Azərbaycanda leptospiroz torpaq-su və heyvan mənşəli zoonoz infeksiyalar arasında nəzərə alınmalı xəstəliklərdəndir. Risk daha çox rütubətli, suvarma sistemləri olan, heyvandarlıqla məşğul olunan və daşqın riski mövcud ərazilərdə arta bilər. Xəstəlik bəzən ilkin mərhələdə qripə, sarılıq dövründə isə viral hepatitlərə bənzədiyi üçün diaqnoz gecikə bilər. Çirkli su ilə təmasdan sonra yüksək qızdırma, baldır ağrısı, göz qızarması və sarılıq olduqda leptospiroz ehtimalı mütləq nəzərə alınmalıdır.