Leyşmanioz (Leishmaniasis)

Əlamətlər xəstəliyin formasından asılıdır. Dəri leyşmaniozunda dişləmə yerində əvvəlcə kiçik düyün və ya qızartı yaranır, sonra bu sahə böyüyərək ağrısız və ya az ağrılı xroniki yaraya çevrilə bilər. Yara çox vaxt aylarla sağalır və iz buraxa bilər. Selikli qişa leyşmaniozunda burun tutulması, burun qanaması, ağız və burun içində yara, səsdə dəyişiklik və udma çətinliyi ola bilər. Visseral leyşmaniozda uzun sürən qızdırma, arıqlama, halsızlıq, qarında şişkinlik, dalaq və qaraciyərin böyüməsi, qanazlığı, tez-tez infeksiyalaşma və qanaxmaya meyillilik yarana bilər.

Leyşmanioz əsasən infeksiyalaşmış dişi qum milçəyinin dişləməsi ilə keçir. Qum milçəkləri çox kiçik olur və adətən isti iqlimli, kənd, yarımsəhra və heyvan saxlanılan ərazilərdə daha çox rast gəlinir. Bəzi bölgələrdə əsas rezervuar itlər, gəmiricilər və digər heyvanlar ola bilər; bəzi növlərdə insan da infeksiya mənbəyi rolunu oynaya bilər. Xəstəlik adi gündəlik təmasla, əl sıxmaqla, eyni qabdan istifadə etməklə və ya öskürək-asqırıqla keçmir. Nadir hallarda qan köçürülməsi, iynə paylaşılması və anadan dölə keçmə mümkündür.

Diaqnoz klinik əlamətlər, səyahət və ya endemik ərazidə yaşama tarixi, qum milçəyi dişləməsi ehtimalı və laborator müayinələrlə qoyulur. Dəri leyşmaniozunda yara kənarından götürülən materialın mikroskopiyası, PCR və ya kultura müayinəsi istifadə oluna bilər. Visseral leyşmaniozda qan analizləri, seroloji testlər, PCR və bəzi hallarda sümük iliyi və ya digər toxuma nümunələrinin müayinəsi tələb oluna bilər. Hər test hər müəssisədə əlçatan olmaya bilər; buna görə klinik şübhə və epidemioloji məlumat çox vacibdir.

Müalicə xəstəliyin formasına, yaranın sayına və ölçüsünə, üz və oynaq kimi həssas nahiyələrin tutulmasına, selikli qişa və daxili orqanların zədələnməsinə, həmçinin xəstənin immun vəziyyətinə görə seçilir. Kiçik və sadə dəri yaralarında bəzən yerli müalicə və izləmə kifayət edə bilər. Böyük, çoxsaylı, üzdə yerləşən, uzun sürən və ya ağır dəri yaralarında, selikli qişa tutulmasında və visseral leyşmaniozda sistemli parazit əleyhinə müalicə tələb olunur. Müalicə həkim nəzarətində aparılmalıdır; dərmanların ciddi əlavə təsirləri ola bilər və özbaşına istifadə təhlükəlidir.

Dəri leyşmaniozu qalıcı çapıq, kosmetik problem və ikincili bakterial infeksiya yarada bilər. Üzdə yerləşən yaralar daha ciddi kosmetik və funksional nəticələr verə bilər. Selikli qişa leyşmaniozu burun, ağız və boğaz toxumalarında dağıdıcı zədələnməyə səbəb ola bilər. Visseral leyşmanioz müalicə olunmadıqda ağır qanazlığı, dalaq və qaraciyər böyüməsi, ciddi infeksiyalar, qanaxma və ölüm riski daşıyır.

Qorunmanın əsas yolu qum milçəyi dişləməsindən yayınmaqdır. Endemik ərazilərdə axşam və gecə saatlarında açıq havada qalarkən uzunqol geyim, uzun şalvar, corab və qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək lazımdır. Yataq torları, pəncərə-tor sistemləri və insektisidlə işlənmiş torlar faydalı ola bilər. Həyət və yaşayış sahəsində zibilin, üzvi qalıqların, gəmirici yuvalarının və sahibsiz heyvanların nəzarətsiz çoxalmasının qarşısı alınmalıdır. İtlərdə leyşmanioz olan bölgələrdə baytarlıq nəzarəti vacibdir.

İnsanlar üçün geniş istifadə olunan, gündəlik praktikada tətbiq edilən leyşmanioz peyvəndi yoxdur. Qorunmanın əsas yolu qum milçəyi dişləməsindən yayınmaq, yaşayış mühitində vektor və rezervuar nəzarəti, riskli şəxslərin erkən diaqnoz və müalicəsidir.

Azərbaycan və region ölkələrində leyşmanioz əsasən endemik və yarıendemik ərazilərlə bağlı düşünülməlidir. Cənubi Qafqaz, İran, Türkiyə, Mərkəzi Asiya, Yaxın Şərq və Aralıq dənizi hövzəsinə səyahət və ya orada yaşama tarixi diaqnoz üçün vacibdir. Sağalmayan dəri yarası vərəm, göbələk infeksiyası, bakterial yara, dəri xərçəngi və travmatik yara ilə qarışa bilər. Visseral leyşmanioz isə brusellyoz, vərəm, malyariya, hematoloji xəstəliklər və xroniki qaraciyər-dalaq xəstəlikləri ilə diferensial diaqnoz tələb edir. PCR, kultura və növ təyini hər yerdə əlçatan olmaya bilər; belə hallarda infeksionist və dermatoloq qiymətləndirməsi vacibdir.