Lyamblioz (Giardiasis)

Su yolu — əsas yayılma mexanizmlərindən biridir. Giardia kistaları xarici mühitdə və suda davamlı qala bilir. Xlorlanmamış, qaynadılmamış və ya kanalizasiya ilə çirklənmiş quyu, çay və digər su mənbələrinin içilməsi yoluxmaya səbəb ola bilər. Məişət-kontakt yolu — tualetdən sonra əllərin sabunla yuyulmaması, uşaqların çirkli əlləri ağıza aparması və uşaq bağçalarında ortaq oyuncaqlar vasitəsilə yayılma mümkündür. Qida yolu — yaxşı yuyulmamış göyərti, tərəvəz və meyvələrin qəbulu ilə parazit kistaları orqanizmə daxil ola bilər. Açıq su hövzələri — hovuz, göl, çay və su parklarında çimərkən çirklənmiş suyun təsadüfən udulması yoluxma riski yarada bilər. İnsandan insana ötürülmə — xüsusilə gigiyena qaydalarına əməl olunmadıqda mümkündür. Heyvanlardan insana keçmə bəzi hallarda mümkün olsa da, insanlarda yoluxmanın əsas mənbəyi çox vaxt çirklənmiş su və insan mənşəli fekal çirklənmədir.

Nəcisin mikroskopik müayinəsi — nəcisdə Giardia kistaları və ya trofozoitləri axtarılır. Parazit nəcislə fasiləli ifraz oluna bildiyi üçün diaqnostik dəqiqliyi artırmaq məqsədilə bir neçə gün ara ilə təkrar analiz lazım ola bilər. Nəcisdə antigen testi — nəcis nümunəsində Giardia antigenlərini aşkar edən həssas və praktik üsullardan biridir. PZR testi — nəcisdə parazitin genetik materialını aşkarlamaq üçün istifadə oluna bilər və yüksək dəqiqlik verir. Duodenal möhtəviyyatın müayinəsi — nadir hallarda, nəcis analizləri mənfi olduğu, lakin klinik şübhə yüksək qaldığı zaman istifadə oluna bilər. Qan analizi ilə anticisimlərin yoxlanması aktiv lyambliozun diaqnostikası üçün etibarlı əsas metod hesab edilmir, çünki keçmiş infeksiyadan sonra da müsbət qala bilər.

Lyambliozun müalicəsi həkim — pediatr, qastroenteroloq və ya infeksionist nəzarəti ilə aparılmalıdır. Müalicə parazitin aradan qaldırılmasına, maye itkisinin bərpasına və bağırsaq funksiyasının normallaşdırılmasına yönəlir. Spesifik antiprotozoy müalicə: Giardia qurd deyil, ibtidai parazit olduğu üçün adi qurd dərmanları hər zaman uyğun olmaya bilər. Müalicə üçün antiprotozoy təsirli preparatlar həkim tərəfindən seçilir. Kursun müddəti istifadə olunan preparatdan və pasiyentin vəziyyətindən asılıdır. Qidalanma: Müalicə dövründə çox şəkərli qidaların, qazlı şirin içkilərin və ağır həzm olunan qidaların məhdudlaşdırılması faydalı ola bilər. Süd məhsulları bəzi pasiyentlərdə köp və ishalı artırdığı üçün müvəqqəti məhdudlaşdırıla bilər. Maye qəbulu: İshal və qusma zamanı susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün maye qəbulu vacibdir. Bağırsaq funksiyasının bərpası: Həkim göstərişi ilə probiotik və digər dəstəkləyici vasitələr istifadə oluna bilər, lakin onlar spesifik müalicəni əvəz etmir. Klinik xəbərdarlıq: Laborator təsdiq və həkim qiymətləndirməsi olmadan uşaqlara özbaşına lyambliya əleyhinə dərman vermək düzgün deyil.

Malabsorbsiya — bağırsaq selikli qişasının zədələnməsi nəticəsində yağların, bəzi vitaminlərin və qida maddələrinin sorulması pozula bilər. Bu, arıqlama, halsızlıq və uşaqlarda çəki artımının ləngiməsi ilə nəticələnə bilər. Laktaza çatışmazlığı — Giardia infeksiyasından sonra süd şəkərinin həzmi müvəqqəti pozula bilər. Bu zaman süd məhsullarından sonra qarında köp, ağrı və ishal arta bilər. Uzunmüddətli qarın şikayətləri — bəzi pasiyentlərdə müalicədən sonra da bir müddət köp, qarın ağrısı və bağırsaq həssaslığı davam edə bilər. Uşaqlarda inkişafın ləngiməsi — uzun müddət müalicəsiz qalan hallarda qidalanma pozğunluğu və çəki artımında geriləmə yarana bilər.

Su təhlükəsizliyi — içməli suyun təmizliyinə şübhə olduqda su qaynadılmalı və ya etibarlı qablaşdırılmış sudan istifadə edilməlidir. Adi məişət filtrləri Giardia kistalarını hər zaman tam tutmaya bilər. Əl gigiyenası — tualetdən sonra, uşağın bezini dəyişdikdən sonra və yeməkdən əvvəl əllər sabunla ən azı 20 saniyə yuyulmalıdır. Qidaların yuyulması — çiy yeyilən tərəvəzlər, meyvələr və göyərtilər axar su altında yaxşı yuyulmalıdır. Hovuz gigiyenası — çimərkən suyun udulmamasına diqqət edilməli, ishalı olan uşaqlar ümumi hovuzlara buraxılmamalıdır. Ailə və kollektiv nəzarəti — evdə və ya uşaq bağçasında lyamblioz aşkarlanarsa, gigiyena tədbirləri gücləndirilməli, simptomu olan yaxın təmaslı şəxslər həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Lyamblioza qarşı insanlar üçün təsdiqlənmiş profilaktik peyvənd mövcud deyil. Qorunmanın əsas yolu əl gigiyenası, təhlükəsiz içməli su, qidaların yaxşı yuyulması və ishalı olan şəxslərin hovuz və kollektiv mühitlərdən müvəqqəti uzaq saxlanılmasıdır.

Azərbaycanda lyamblioz xüsusilə pediatrik praktikada tez rast gəlinən parazitar infeksiyalardan biridir. Uşaq bağçaları və məktəblərdə sıx təmas, əl gigiyenasının zəif olması və ortaq əşyalardan istifadə yoluxmanı asanlaşdıra bilər. Regionlarda quyu suları və təmizlənməmiş açıq su mənbələrindən istifadə risk yarada bilər. Qarın ağrısı və köp şikayətlərinin hər zaman “qurd” kimi qiymətləndirilməsi düzgün deyil; diaqnoz nəcis analizi, antigen testi və ya digər laborator üsullarla təsdiqlənməlidir.