Malyariya

Ağcaqanad vasitəsilə yoluxma — əsas ötürülmə mexanizmidir. Yoluxmuş dişi Anopheles ağcaqanadı insanı dişlədikdə Plasmodium parazitləri qana daxil olur. Qan köçürülməsi — nadir hallarda parazit daşıyan qan və qan komponentləri vasitəsilə yoluxma mümkündür. İynə və şpris vasitəsilə — ortaq iynə və şpris istifadəsi zamanı qan təması ilə ötürülmə riski yarana bilər. Anadan dölə ötürülmə — nadir hallarda hamiləlik zamanı və ya doğuş ətrafı dövrdə parazit anadan körpəyə keçə bilər. Malyariya adi məişət təması, əl sıxma, qucaqlaşma, öskürək, asqırma və eyni qabdan yeməklə insandan insana keçmir.

Qalın qan damlası və qan yaxması — malyariyanın əsas diaqnostik üsullarındandır. Qalın damla qanda parazitin olub-olmadığını aşkar etməyə, qan yaxması isə Plasmodium növünü və parazit yükünü qiymətləndirməyə kömək edir. Sürətli diaqnostik testlər — qan damcısında malyariya antigenlərini aşkar edir və qısa müddətdə nəticə verə bilər. Laborator imkanların məhdud olduğu yerlərdə faydalıdır. PZR — qanda parazitin genetik materialını aşkar edən yüksək həssas üsuldur. Qarışıq infeksiyalar və növün dəqiqləşdirilməsi üçün istifadə oluna bilər. Ümumi qan analizi — anemiya və trombositopeniya malyariyada tez-tez müşahidə olunur. Biokimyəvi analizlər — bilirubin, qaraciyər göstəriciləri, kreatinin, elektrolitlər və qlükoza səviyyəsi ağırlaşmaları qiymətləndirmək üçün yoxlanıla bilər.

Malyariya şübhəsi olan şəxs təcili həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Xüsusilə son aylarda malyariya riski olan ölkədə olmuş şəxsdə qızdırma yaranarsa, malyariya istisna edilməlidir. Müalicə parazitin növündən, xəstəliyin ağırlığından, yoluxmanın baş verdiyi coğrafi bölgədən, dərmanlara mümkün rezistentlikdən, hamiləlik statusundan və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Yüngül və ağırlaşmamış hallarda uyğun antimalyariya müalicəsi həkim tərəfindən seçilir və tam kurs şəklində qəbul edilməlidir. Ağır malyariya, huş pozğunluğu, qıcolma, nəfəs darlığı, ağır anemiya, böyrək zədələnməsi və ya şok əlamətləri olduqda pasiyent xəstəxana, çox vaxt intensiv terapiya şəraitində müalicə olunmalıdır. Dəstəkləyici müalicə: maye-elektrolit balansının tənzimlənməsi, qızdırmaya nəzarət, ağır anemiyada qan komponentlərinin köçürülməsi, böyrək və tənəffüs funksiyasının izlənməsi lazım ola bilər. P. vivax və P. ovale infeksiyalarında qaraciyərdə gizli qala bilən formaların təkrar xəstəlik yaratmaması üçün əlavə müalicə lazım ola bilər. Bu qərar yalnız həkim tərəfindən verilməlidir.

Serebral malyariya — xüsusilə P. falciparum infeksiyasında huşun pozulması, qıcolma və koma ilə gedə bilən ağır fəsaddır. Ağır hemolitik anemiya — eritrositlərin parçalanması nəticəsində oksigen daşıma qabiliyyəti azalır və təcili müalicə tələb oluna bilər. Kəskin böyrək zədələnməsi — ağır malyariyada böyrək funksiyası pozula və dializ ehtiyacı yarana bilər. Qara su qızdırması — ağır hemoliz nəticəsində sidiyin tünd qəhvəyi və ya qara rəng alması ilə müşahidə oluna bilər. Ağciyər ödemi və ARDS — tənəffüs çatışmazlığına səbəb ola bilər. Dalağın böyüməsi və nadir hallarda cırılması — sol qabırğaaltı ağrı və daxili qanaxma riski yarada bilər.

Ağcaqanad dişləməsindən qorunma — malyariya riski olan bölgələrdə xüsusilə axşam və gecə saatlarında uzunqol geyim, uzun şalvar və bağlı ayaqqabı geyinmək tövsiyə olunur. Repellentlər — bədənin açıq nahiyələrinə ağcaqanad qovucu vasitələr tətbiq oluna bilər. Ağcaqanad torları — insektisidlə işlənmiş yataq torları malyariya riski yüksək olan bölgələrdə mühüm qorunma vasitəsidir. Pəncərə və qapı torları — yaşayış yerlərində ağcaqanadların içəri daxil olmasının qarşısını almağa kömək edir. Dərman profilaktikası — malyariyanın geniş yayıldığı ölkələrə səyahətdən əvvəl infeksionist və ya səyahət təbabəti üzrə həkimlə məsləhətləşmək lazımdır. Profilaktik antimalyariya dərmanının seçimi gedilən ölkədən, rezistentlik vəziyyətindən, hamiləlikdən, yaşdan və yanaşı xəstəliklərdən asılıdır. Sanitar tədbirlər — ağcaqanadların çoxaldığı durğun su mənbələrinin azaldılması və vektor nəzarəti malyariyanın yayılmasının qarşısını almaqda vacibdir.

Malyariyaya qarşı peyvəndlər mövcuddur və bəzi yüksək endemik ölkələrdə, xüsusilə uşaqlarda ağır xəstəlik və ölüm riskini azaltmaq üçün tətbiq edilir. Bu peyvəndlər əsasən malyariyanın geniş yayıldığı bölgələr üçün nəzərdə tutulub. Malyariyadan azad ölkələrdə kütləvi peyvəndləmə adətən aparılmır. Səyahətçilər üçün əsas qorunma ağcaqanad dişləməsindən qorunma və həkim tərəfindən təyin edilən dərman profilaktikasıdır.

Azərbaycan uzunmüddətli mübarizə tədbirləri nəticəsində malyariyadan azad ölkə statusu qazanmışdır. Hazırda yerli yoluxma gözlənilmir, lakin Afrika, Cənub-Şərqi Asiya, Cənubi Amerika və digər endemik bölgələrdən gətirilən hallar mümkündür. Buna görə xarici səfərdən sonra qızdırma ilə müraciət edən şəxslərdə, xüsusilə son aylarda malyariya riski olan ölkədə olmuş pasiyentlərdə malyariya ehtimalı nəzərə alınmalıdır.