Məxmərək — Rubella virusunun törətdiyi, hava-damcı yolu ilə yayılan kəskin virus infeksiyasıdır. Adətən yüngül qızdırma, xırda çəhrayı-qırmızı səpkilər və xüsusilə boyun, peysər və qulaqardısı limfa düyünlərinin böyüməsi ilə xarakterizə olunur. Uşaqlarda və böyüklərdə çox vaxt yüngül keçir. Lakin hamiləliyin erkən dövründə yoluxma döl üçün ciddi risk yarada bilər və anadangəlmə məxmərək sindromuna səbəb ola bilər. Məxmərəkdən qorunmaq üçün effektiv QPM peyvəndi mövcuddur.
Məxmərək (Rubella)
Törədici: Rubella virusu — Matonaviridae ailəsi
İnkubasiya: 14-21 gün
Təhlükə:Orta
Yoluxuculuq MüddətiMəxmərəkli şəxs adətən səpkilər başlamazdan təxminən 7 gün əvvəl yoluxdurucu olur və səpkilər başladıqdan sonra təxminən 7 gün ərzində virus yaya bilər. Anadangəlmə məxmərək sindromu ilə doğulan körpələr isə virusu daha uzun müddət, bəzən aylarla ifraz edə bilərlər. Bu səbəbdən belə körpələr infeksiya nəzarəti baxımından xüsusi izlənməlidir.
Ümumi məlumat
Əlamətlər
- Dəridə xırda, çəhrayı-qırmızı rəngli, adətən bir-biri ilə birləşməyən səpkilər yaranır. Səpkilər çox vaxt əvvəlcə üzdə başlayır, sonra gövdəyə və ətraflara yayılır.
- Limfa düyünlərinin böyüməsi — xüsusilə peysər, boyun və qulaqardısı limfa düyünlərində ağrılı böyümə müşahidə oluna bilər.
- Yüngül qızdırma — adətən 37.2–38°C ətrafında olur və səpkilərlə eyni dövrdə yarana bilər.
- Yüngül respirator əlamətlər — boğazda narahatlıq, burun tutulması, quru öskürək və gözlərin qızarması ola bilər.
- Yetkinlərdə, xüsusilə qadınlarda, oynaq ağrıları və müvəqqəti oynaq iltihabı müşahidə oluna bilər.
- Səpkilər adətən bir neçə gün ərzində iz və soyulma qoymadan yox olur.
Simptom yoxlayıcını sınayın
Spesifik simptomlarınızı seçərək ehtimal olunan xəstəlikləri yoxlayın.Yoluxma yolları
Hava-damcı yolu — xəstə şəxs öskürdükdə, asqırdıqda və ya danışdıqda yayılan tənəffüs damcıları vasitəsilə yoluxma mümkündür.
Transplasentar yol — hamilə qadın yoluxduqda virus plasenta vasitəsilə dölə keçə bilər və anadangəlmə məxmərək sindromu riski yarada bilər.
Məişət təması — virus xarici mühitdə davamlı olmadığı üçün əşyalar vasitəsilə yoluxma daha nadir hesab olunur, lakin burun-udlaq ifrazatı ilə təzə çirklənmiş əşyalarla təmas risk yarada bilər.
Diaqnostika
Klinik diaqnostika — xırda çəhrayı səpkilər, yüngül qızdırma və peysər/qulaqardısı limfa düyünlərinin böyüməsi məxmərək şübhəsi yarada bilər.
Seroloji testlər — qanda Rubella virusuna qarşı anticisimlərin yoxlanılması diaqnostikada əsas üsullardandır. Anti-Rubella IgM kəskin və ya yeni infeksiyanı göstərə bilər. Anti-Rubella IgG isə keçmiş infeksiya və ya peyvənddən sonra yaranmış immuniteti göstərə bilər.
PZR testi — burun-udlaq yaxması, sidik və ya anadangəlmə infeksiya şübhəsində uyğun nümunələrdə virusun genetik materialını aşkar etmək üçün istifadə oluna bilər.
Ümumi qan analizi — virus infeksiyalarına uyğun olaraq leykopeniya və digər qeyri-spesifik dəyişikliklər müşahidə oluna bilər.
Müalicə prinsipləri
Məxmərək üçün virusu birbaşa məhv edən spesifik antiviral müalicə yoxdur. Müalicə əsasən dəstəkləyici və simptomatikdir.
İstirahət və maye qəbulu — xəstəliyin kəskin dövründə istirahət etmək və kifayət qədər maye qəbul etmək tövsiyə olunur.
Qızdırma və oynaq ağrıları — narahatlıq yarandıqda həkim məsləhəti ilə uyğun hərarətsalıcı və ağrıkəsici vasitələr istifadə edilə bilər. Uşaqlarda aspirin tərkibli preparatlardan istifadə edilməməlidir.
Hamiləlikdə təmas və ya yoluxma — hamilə qadın məxmərəkli şəxslə təmasda olubsa və ya yoluxma şübhəsi varsa, təcili olaraq ginekoloq və infeksionistə müraciət etməlidir. Risk hamiləliyin həftəsinə, immunitet statusuna və laborator nəticələrə əsasən qiymətləndirilir.
Hamiləlik zamanı qərarlar yalnız mütəxəssis nəzarəti ilə, fərdi klinik vəziyyətə əsasən verilməlidir.
Fəsadlar
Anadangəlmə məxmərək sindromu — hamiləliyin erkən dövründə yoluxma zamanı döl üçün ən ciddi fəsaddır. Katarakta, eşitmə itkisi, ürək qüsurları, inkişaf geriliyi və digər anadangəlmə problemlərlə nəticələnə bilər.
Artralgiya və artrit — xüsusilə gənc qadınlarda oynaq ağrısı və müvəqqəti oynaq iltihabı yarana bilər. Adətən fəsadsız keçir.
Ensefalit — çox nadir, lakin ciddi nevroloji ağırlaşmadır.
Trombositopenik purpura — trombositlərin azalması nəticəsində dəridə qansızmalar və burun/dişəti qanamaları yarana bilər.
Profilaktika və qorunma
Vaksinasiya — məxmərəkdən və xüsusilə anadangəlmə məxmərək sindromundan qorunmanın ən effektiv yoludur. QPM peyvəndi qızılca, parotit və məxmərəyə qarşı kombinə olunmuş peyvənddir.
Azərbaycanda QPM peyvəndi Milli Profilaktik Peyvəndlər Təqviminə daxildir və uşaqlara dövlət hesabına vurulur:
• 1 yaşında — 1-ci doza
• 6 yaşında — 2-ci doza
Hamiləlik öncəsi planlaşdırma — hamiləlik planlaşdıran qadınlarda Rubella IgG analizi ilə immunitet statusunun yoxlanılması faydalıdır. İmmunitet yoxdursa, hamiləlikdən əvvəl QPM peyvəndi barədə həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.
İzolyasiya — məxmərəkli şəxs səpkilər başladıqdan sonra ən azı 7 gün kollektivdən və xüsusilə hamilə qadınlardan uzaq saxlanılmalıdır.
Peyvənd məlumatı
Məxmərəyə qarşı peyvənd QPM kombinə olunmuş peyvəndinin tərkibində tətbiq edilir. Bu canlı zəiflədilmiş peyvənddir və geniş istifadə olunan effektiv profilaktika vasitəsidir.
Milli Peyvənd Təqviminə əsasən uşaqlara 1 və 6 yaşlarında vurulur.
Hamilə qadınlara canlı QPM peyvəndi vurulmur. Peyvənd olunan qadınlara ən azı 4 həftə hamilə qalmamaq tövsiyə edilir.
Peyvənddən əvvəl və ya hamiləlik planlaşdırarkən Rubella IgG testi ilə immunitet statusunu yoxlamaq faydalı ola bilər.
Azərbaycanda epidemioloji vəziyyət
Azərbaycanda QPM vaksinasiyası sayəsində məxmərək infeksiyası və anadangəlmə məxmərək sindromu halları əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır. Bununla belə, peyvənddən imtina və ya natamam peyvəndlənmə gələcəkdə immunitetsiz gənclərin, xüsusilə hamiləlik yaşına çatan qadınların riskini artıra bilər. Hamiləlik planlaşdıran qadınlarda məxmərək immunitetinin yoxlanılması və peyvənd statusunun dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli?
Aşağıdakı hallarda pediatra, infeksionistə və ya ginekoloqa müraciət edin:
• Uşaqda və ya böyüklərdə yüngül qızdırma fonunda bədənə yayılan xırda çəhrayı səpkilər yaranarsa
• Peysər, boyun və qulaqardısı limfa düyünləri böyüyərsə
• Hamilə qadın məxmərəkli və ya naməlum səpkili şəxslə təmasda olubsa
• Hamiləlik zamanı qızdırma və səpki yaranarsa
• Səpkilər fonunda şiddətli baş ağrısı, qusma, boyun sərtliyi, huş pozğunluğu və ya qanaxma əlamətləri yaranarsa
Risk qrupları kimlərdir?
QPM peyvəndini almamış və ya tam peyvəndlənməmiş uşaqlar və gənclərMəxmərəyə qarşı immuniteti olmayan hamilə qadınlarHamiləlik planlaşdıran və immunitet statusunu bilməyən qadınlarUşaq müəssisələrində, bağçalarda və doğum evlərində çalışan peyvəndlənməmiş personalSıx kollektivlərdə yaşayan və peyvənd statusu məlum olmayan şəxslər
Tibbi Məsuliyyətdən İmtinaBu portalda təqdim olunan tibbi məlumatlar yalnız ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar diaqnoz, müalicə və ya həkim məsləhətini əvəz etmir. Hər hansı tibbi sual və ya şikayətiniz olduqda mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
İstinadlar və Mənbələr
Mənbələr bölməsi hazırlanır. Gələcək yeniləmələrdə hər məqalə üçün istifadə olunan etibarlı tibbi mənbələr ayrıca göstəriləcək.
Tez-tez verilən suallar
QPM peyvəndi vurduran qadın nə qədər sonra hamilə qala bilər?+
QPM canlı zəiflədilmiş peyvənd olduğu üçün peyvənddən sonra ən azı 4 həftə hamilə qalmamaq tövsiyə edilir. Bu müddətdən sonra hamiləlik planlaşdırılması təhlükəsiz hesab olunur.
Hamilə qadın uşaqlıqda məxmərək keçiribsə və ya peyvəndlidirsə, təmasdan narahat olmalıdır?+
Əgər qadında qoruyucu Rubella IgG anticisimləri varsa, yoluxma riski çox aşağıdır. Lakin hamiləlikdə məxmərəkli şəxslə təmas olubsa, immunitet statusunu təsdiqləmək üçün ginekoloq və ya infeksionistlə məsləhətləşmək daha doğrudur.
Məxmərək səpkilərini qızılca və suçiçəyindən necə fərqləndirmək olar?+
Məxmərək səpkiləri adətən daha xırda, açıq çəhrayı rəngli olur və tez itir. Qızılcada qızdırma, öskürək və göz iltihabı daha ağır olur. Suçiçəyində isə içi maye dolu qabarcıqlar yaranır. Dəqiq fərq üçün həkim müayinəsi lazımdır.
Məxmərək keçirmiş şəxs yenidən yoluxa bilərmi?+
Təbii infeksiyadan və ya tam peyvəndlənmədən sonra adətən uzunmüddətli immunitet yaranır. Təkrar yoluxma çox nadir hesab olunur.
Anadangəlmə məxmərək sindromunun fəsadları sonradan tam sağalırmı?+
Anadangəlmə məxmərək sindromunda bəzi qüsurlar qalıcı ola bilər. Göz, eşitmə və ürək problemləri üçün müalicə və reabilitasiya aparılsa da, əsas qorunma hamiləlikdən əvvəl immunitetin təmin olunması və peyvəndlənmədir.