Meymun çiçəyi (Mpox)

Mpox zamanı ən xarakterik əlamət dəridə və ya selikli qişalarda səpgidir. Səpgilər əvvəlcə ləkə və ya düyün kimi başlayır, sonra sulu və ya irinli qabarcıqlara, daha sonra isə qabığa çevrilə bilər. Səpgilər üzdə, ağızda, əllərdə, ayaqlarda, sinədə, cinsiyyət nahiyəsində və anus ətrafında yarana bilər. Digər əlamətlərə qızdırma, üşütmə, baş ağrısı, əzələ və bel ağrısı, halsızlıq, boğaz ağrısı və limfa düyünlərinin böyüməsi daxildir. Bəzi şəxslərdə anal və ya düz bağırsaq ağrısı, qanlı nəcis, ishal və sidik ifrazı zamanı ağrı ola bilər. Əlamətlər adətən yoluxmuş şəxslə təmasdan sonra 21 gün ərzində başlayır.

Mpox əsasən yoluxmuş şəxslə yaxın fiziki təmas zamanı keçir. Dəri səpgilərinə, qabarcıqlara, yara mayesinə, qabıqlara, bədən mayelərinə və selikli qişalara təmas yoluxmaya səbəb ola bilər. Cinsi və digər yaxın dəri-dəri təması mühüm yoluxma yoludur. Virus həmçinin yoluxmuş şəxsin istifadə etdiyi yataq dəsti, dəsmal, paltar və digər əşyalarla təmasdan keçə bilər. Uzunmüddətli yaxın üz-üzə təmas zamanı tənəffüs damcıları ilə ötürülmə mümkündür. Bəzi bölgələrdə yoluxmuş heyvanlarla təmas, dişləmə, cızılma və ya heyvan mənşəli məhsullarla təmas da risk yarada bilər.

Diaqnoz klinik əlamətlər, təmas və səyahət tarixi, səpginin görünüşü və laborator testlərlə qoyulur. Ən uyğun test səpgi, qabarcıq və ya qabıq materialından aparılan PCR müayinəsidir. Qan analizi erkən və ya lokal səpgili hallarda hər zaman etibarlı olmaya bilər. Həkim oxşar səpgiləri suçiçəyi, herpes simplex, herpes zoster, sifilis, bakterial dəri infeksiyası, allergik səpgi və dərman reaksiyaları ilə fərqləndirməlidir. Cinsi təmasla əlaqəli hallarda digər cinsi yolla keçən infeksiyalar üçün də müayinə lazım ola bilər.

Əksər hallarda müalicə dəstəkləyici xarakter daşıyır: ağrı və qızdırmanın idarə olunması, dəri yaralarının təmiz saxlanması, kifayət qədər maye qəbulu və ikincili bakterial infeksiyanın qarşısının alınması. Ağır xəstəlik, immunitetin zəifliyi, hamiləlik, uşaq yaşı, göz tutulması, geniş yayılmış səpgi və ya güclü ağrı olduqda xəstəxana və infeksionist nəzarəti tələb oluna bilər. Bəzi yüksək riskli və ağır hallarda həkim xüsusi antiviral müalicə barədə qərar verə bilər. Özbaşına antiviral, antibiotik, hormonal krem və ya inyeksiya istifadə edilməməlidir.

Ağırlaşmalara dəridə ikincili bakterial infeksiya, abses, çapıq, göz tutulması və görmə zədələnməsi, ağız və boğaz ağrısı səbəbindən qidalanma çətinliyi, düz bağırsaq iltihabı və güclü ağrı, pnevmoniya, ensefalit, sepsisə bənzər ağır vəziyyət və nadir hallarda ölüm daxildir. Xəstəlik əksər şəxslərdə 2–4 həftəyə sağalır, lakin gediş virusun kladından, yoluxma yolundan və şəxsin immun vəziyyətindən asılıdır.

Qorunmaq üçün mpox-a bənzər səpgisi olan şəxslə dəri-dəri təmasdan, cinsi təmasdan və onun istifadə etdiyi paltar, dəsmal, yataq dəsti kimi əşyaları paylaşmaqdan çəkinmək lazımdır. Şübhəli səpgilər örtülməli, əllər sabunla yuyulmalı və ya spirt əsaslı vasitə ilə təmizlənməlidir. Yoluxmuş şəxs sağalana qədər yaxın təmasları məhdudlaşdırmalı, yataq dəsti və paltarlar ayrıca yuyulmalı, səthlər təmizlənməlidir. Risk qrupunda olan şəxslər peyvənd imkanları barədə həkim və ya ictimai səhiyyə qurumları ilə məsləhətləşməlidirlər.

Mpox-a qarşı peyvəndlər mövcuddur, lakin tətbiq ölkədən, risk qrupundan və əlçatanlıqdan asılıdır. Bəzi ölkələrdə JYNNEOS kimi peyvəndlər mpox və çiçək xəstəliyinin profilaktikası üçün istifadə olunur və risk qruplarına tövsiyə edilir. Ən yaxşı qorunma üçün uyğun şəxslərdə peyvəndin tam sxemi vacibdir. Azərbaycanda peyvəndin əlçatanlığı və göstərişləri barədə yerli səhiyyə qurumlarının aktual məlumatı əsas götürülməlidir.

Azərbaycanda mpox nadir və idxal olunan infeksiya kimi nəzərə alına bilər. Səyahət, beynəlxalq tədbirlər, yaxın fiziki və cinsi təmas tarixi vacibdir. Şübhəli hallarda xəstə izolyasiya olunmalı, səpgilər örtülməli, yaxın təmaslar müəyyən edilməli və müvafiq ictimai səhiyyə qurumları məlumatlandırılmalıdır. PCR testinin əlçatanlığı müəssisədən asılı ola bilər; nümunə səpgi materialından düzgün götürülməlidir. Diferensial diaqnozda suçiçəyi, herpes simplex, herpes zoster, sifilis, molluskum kontagiozum, bakterial follikulit, allergik səpgi və dərman reaksiyası nəzərə alınmalıdır.