Pnevmoniya (Ağciyər iltihabı)

Hava-damcı yolu — respirator infeksiyası olan şəxsin öskürməsi, asqırması və ya danışması zamanı mikroorqanizmlər damcılar vasitəsilə yayıla bilər. Birbaşa və dolayı təmas — burun və ağız ifrazatları ilə çirklənmiş əşyalara toxunduqdan sonra əllərin ağız, burun və gözə aparılması yoluxma riskini artıra bilər. Aspirasiya mexanizmi — ağız-udlaq nahiyəsində olan bakteriyaların aşağı tənəffüs yollarına keçməsi nəticəsində inkişaf edə bilər. Bu, xüsusilə udma pozğunluğu olan yaşlılarda, insult keçirmiş şəxslərdə, huşu pozulmuş pasiyentlərdə və aspirasiya riski olanlarda müşahidə olunur. Qan yolu ilə yayılma — nadir hallarda bədəndəki başqa infeksiya ocağından mikroblar qanla ağciyərə keçə bilər. Xəstəxana mənşəli pnevmoniya — xəstəxanada uzun müddət yatan, süni tənəffüs aparatına qoşulan və ya ağır yanaşı xəstəlikləri olan pasiyentlərdə inkişaf edə bilər.

Klinik müayinə — həkim ağciyərləri dinləyərək xırıltı, krepitasiya, bronxial nəfəs və digər dəyişiklikləri qiymətləndirir. Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası — pnevmoniya şübhəsində ağciyərdə infiltrat və ya konsolidasiya ocaqlarını göstərmək üçün əsas müayinə üsullarından biridir. Ağciyər KT — rentgen nəticəsi qeyri-müəyyən olduqda, ağır və ya fəsadlaşmış hallarda, həmçinin atipik və ya viral pnevmoniya şübhəsində istifadə oluna bilər. Laborator analizlər — ümumi qan analizi, CRP və bəzi hallarda prokalsitonin iltihabın ağırlığını və bakterial infeksiya ehtimalını qiymətləndirməyə kömək edə bilər. Mikrobioloji müayinə — bəlğəm əkilməsi, qan kulturası və digər testlər ağır, təkrarlayan və ya müalicəyə cavab verməyən hallarda törədicini müəyyən etmək üçün aparıla bilər. Pulseoksimetriya — barmağa taxılan cihazla qanda oksigen saturasiyası ölçülür və tənəffüs çatışmazlığı riski qiymətləndirilir.

Pnevmoniyanın müalicəsi xəstəliyin ağırlığından, törədici ehtimalından, pasiyentin yaşından, yanaşı xəstəliklərindən və oksigen səviyyəsindən asılı olaraq seçilir. Müalicə həkim nəzarəti ilə aparılmalıdır. Yüngül və fəsadsız hallarda pasiyent həkim qiymətləndirməsindən sonra ev şəraitində müalicə oluna bilər. Bu zaman istirahət, kifayət qədər maye qəbulu, qızdırmaya nəzarət və həkimin təyin etdiyi antibakterial və ya digər müalicə kursunu tamamlamaq vacibdir. Antibiotik müalicəsi yalnız bakterial pnevmoniya ehtimalı olduqda və həkim tərəfindən təyin edilməlidir. Virus mənşəli pnevmoniyalarda antibiotik hər zaman lazım olmur. Orta-ağır və ağır hallarda, xüsusilə nəfəs darlığı, SpO2 azalması, huş pozğunluğu, təzyiq düşməsi, ağır yanaşı xəstəlik və ya yaşlılıq olduqda xəstəxana şəraitində müalicə tələb oluna bilər. Dəstəkləyici müalicə: oksigen terapiyası, maye-elektrolit balansının tənzimlənməsi, qızdırma və ağrıya nəzarət, ağır hallarda intensiv terapiya və süni tənəffüs dəstəyi lazım ola bilər. Özbaşına antibiotik başlamaq, dozanı dəyişmək və ya müalicəni yarımçıq saxlamaq təhlükəlidir və antibiotik davamlılığına səbəb ola bilər.

Plevra effuziyası — iltihab fonunda ağciyər pərdəsi boşluğunda maye toplanması baş verə bilər. Plevra empieması — plevra boşluğundakı mayenin irinləməsi ağır fəsaddır və drenaj tələb edə bilər. Ağciyər absesi — ağciyər toxumasında irinli boşluq formalaşa bilər. Sepsis və septik şok — infeksiyanın qana keçməsi nəticəsində qan təzyiqinin düşməsi və orqan funksiyalarının pozulması yarana bilər. Kəskin tənəffüs distress sindromu (ARDS) — ağır hallarda ağciyərlərin geniş zədələnməsi və tənəffüs çatışmazlığı ilə nəticələnə bilər. Xroniki xəstəliklərin kəskinləşməsi — XAOX, bronxial astma, ürək çatışmazlığı, şəkərli diabet və böyrək xəstəlikləri pnevmoniya fonunda ağırlaşa bilər.

Peyvəndlənmə — pnevmokokk, qrip, Hib və COVID-19 peyvəndləri pnevmoniyanın bəzi ağır formalarının qarşısını almağa kömək edir. Peyvənd ehtiyacı yaşa, risk qrupuna və həkim tövsiyəsinə görə müəyyən edilir. İllik qrip peyvəndi — xüsusilə yaşlılar, hamilələr, tibb işçiləri və xroniki xəstəliyi olan şəxslər üçün vacibdir. Siqaretdən imtina — siqaret və tütün məhsulları ağciyərin müdafiə mexanizmlərini zəiflədir və pnevmoniya riskini artırır. Əl gigiyenası — əllərin sabunla yuyulması və respirator infeksiya mövsümündə gigiyena qaydalarına əməl edilməsi yoluxma riskini azalda bilər. Maska və havalandırma — qapalı və sıx məkanlarda, xüsusilə respirator infeksiya simptomları olan şəxslərlə təmas zamanı maska və otaqların havalandırılması faydalıdır. Aspirasiya profilaktikası — udma pozğunluğu olan və yataq xəstələrində qidalanma zamanı baş hissənin qaldırılması və həkim tövsiyələrinə əməl olunması vacibdir.

Pnevmoniyanın bəzi ağır formalarının qarşısını almaq üçün peyvəndlər mühüm rol oynayır. Pnevmokokk peyvəndi — Streptococcus pneumoniae ilə əlaqəli ağır pnevmoniya, sepsis və meningit riskini azaltmağa kömək edir. Xüsusilə 65 yaşdan yuxarı şəxslər və risk qrupları üçün həkim tövsiyəsi ilə nəzərdən keçirilir. Hib peyvəndi — Haemophilus influenzae tip b infeksiyalarının qarşısını almaq üçün uşaqlıq peyvənd təqvimində tətbiq olunur. Qrip peyvəndi — hər il mövsümi qripə və qripdən sonra inkişaf edə bilən ikincili pnevmoniya riskinə qarşı tövsiyə olunur. COVID-19 peyvəndi — ağır COVID-19 pnevmoniyası riskini azaltmağa kömək edə bilər.

Azərbaycanda pnevmoniya uşaqlar və yaşlılar arasında xəstəxanaya müraciət və hospitalizasiya səbəblərindən biridir. Payız-qış aylarında respirator virusların artması ilə pnevmoniya halları da arta bilər. Əsas problemlərdən biri qızdırma və öskürək başlayan kimi həkimə müraciət etmədən özbaşına antibiotik istifadəsidir. Bu yanaşma həm düzgün müalicəni gecikdirə, həm də antibiotik davamlılığının artmasına səbəb ola bilər. Pnevmoniya şübhəsində həkim müayinəsi, oksigen saturasiyasının qiymətləndirilməsi və lazım olduqda rentgen müayinəsi vacibdir.