Qarayara — Bacillus anthracis bakteriyasının törətdiyi, əsasən otyeyən heyvanlardan insanlara keçə bilən zoonoz infeksion xəstəlikdir. Bakteriyanın mühüm xüsusiyyəti xarici mühitdə uzun müddət davamlı qala bilən sporlar əmələ gətirməsidir. İnsanda ən çox dəri forması rast gəlinir və adətən mərkəzi qara rəngli, ağrısız yara — karbunkul ilə özünü göstərir. Ağciyər və bağırsaq formaları daha ağır gedə bilər və vaxtında müalicə olunmadıqda sepsis və həyati təhlükəli ağırlaşmalar yarada bilər. Heyvandarlığın geniş olduğu bölgələrdə qarayara ciddi baytarlıq və tibbi nəzarət tələb edən infeksiyadır.
Qarayara (Sibir yarası)
Törədici: Bacillus anthracis bakteriyası
İnkubasiya: 1-7 gün
Təhlükə:Yüksək
Yoluxuculuq MüddətiQarayara adətən insandan insana yayılmır. Əsas yoluxma mənbəyi xəstə və ya ölmüş heyvan, onun əti, dərisi, yunu, toxumaları və sporlarla çirklənmiş torpaqdır. Dəri yarasından ifrazatla açıq yara təması nəzəri risk yarada bilər, lakin gündəlik məişət təması ilə yoluxma gözlənilmir. Müalicə və yara baxımı həkim göstərişi ilə aparılmalıdır.
Ümumi məlumat
Əlamətlər
- Dəri forması: dərinin açıq nahiyələrində, xüsusilə əl, qol, boyun və üzdə əvvəlcə qaşınan, həşərat dişləməsinə bənzər düyünçənin yaranması ilə başlaya bilər.
- Düyünçənin içi maye ilə dolu suluğa çevrilməsi, sonra partlayaraq mərkəzində qara, bərk, kömür rəngli və adətən ağrısız qartmağın formalaşması xarakterikdir.
- Yaranın ətrafında geniş, bərk və sürətlə yayılan şişkinlik — ödem inkişaf edə bilər.
- Ağciyər forması: əvvəlcə qripəbənzər əlamətlər, quru öskürək, boğaz ağrısı, halsızlıq və yüngül qızdırma ola bilər. Sonrakı mərhələdə nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı, qanlı bəlğəm və tənəffüs çatışmazlığı inkişaf edə bilər.
- Bağırsaq forması: şübhəli ət qəbulundan sonra qarın ağrısı, ürəkbulanma, qusma, qanlı qusma və qanlı ishal müşahidə oluna bilər.
- Bütün formalarda yüksək qızdırma, titrəmə, baş ağrısı, ağır halsızlıq və ümumi intoksikasiya əlamətləri yarana bilər.
Simptom yoxlayıcını sınayın
Spesifik simptomlarınızı seçərək ehtimal olunan xəstəlikləri yoxlayın.Yoluxma yolları
Təmas yolu — ən çox rast gəlinən yoluxma yoludur. Xəstə və ya ölmüş heyvanların kəsimi, dərisinin soyulması, ətinin doğranması, yun və dərisinin emalı zamanı sporlar dəridəki xırda cızıqlar və yaralar vasitəsilə orqanizmə daxil ola bilər.
Qida yolu — qarayara ilə yoluxmuş heyvan ətinin kifayət qədər təhlükəsiz emal olunmadan qəbul edilməsi bağırsaq formasına səbəb ola bilər.
Hava-toz yolu — heyvan yunu, dərisi, sümüyü və digər materialların emalı zamanı havaya qalxan sporların nəfəsə çəkilməsi ağciyər formasına səbəb ola bilər.
İnsandan insana yoluxma — qarayara adətən insandan insana ötürülmür. Dəri yarasından ifrazatla birbaşa açıq yara təması nəzəri risk yarada bilər, lakin bu, çox nadir hesab olunur.
Diaqnostika
Anamnez və klinik mənzərə — heyvan kəsimi, dəri-yun emalı, xəstə heyvanla təmas və dəridə ağrısız, mərkəzi qara qartmaqlı yara qarayara şübhəsi yaradır.
Mikroskopiya və bakterioloji əkilmə — dəri yarasından, suluqdan, qartmaq altından, bəlğəmdən, nəcisdən və ya qandan götürülən nümunələrdə Bacillus anthracis aşkarlana bilər.
PZR testi — toxuma, yara ifrazatı və ya qan nümunəsində Bacillus anthracis DNT-sini aşkar etmək üçün istifadə oluna bilər.
Seroloji testlər — bəzi hallarda qarayara toksinlərinə qarşı anticisimlərin təyini və epidemioloji araşdırmalar üçün istifadə oluna bilər.
Biotəhlükəsizlik — qarayara şübhəsi olan nümunələr xüsusi laborator təhlükəsizlik qaydalarına uyğun götürülməli, daşınmalı və işlənməlidir.
Müalicə prinsipləri
Qarayara şübhəsi olan pasiyent gecikmədən infeksion stasionarda qiymətləndirilməli və müalicə həkim nəzarəti ilə başlanmalıdır.
Antibakterial müalicə — qarayara üçün əsas müalicə uyğun antibiotik terapiyasıdır. Antibiotik seçimi xəstəliyin formasından, ağırlığından, yoluxma şəraitindən və yerli protokollardan asılı olaraq həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Dəri forması vaxtında müalicə olunduqda adətən daha yaxşı proqnoza malikdir. Ağciyər, bağırsaq və sepsis formalarında isə xəstəxana, çox vaxt intensiv terapiya şəraitində müalicə tələb oluna bilər.
Dəstəkləyici müalicə: maye-elektrolit balansının tənzimlənməsi, qan təzyiqinə nəzarət, tənəffüs dəstəyi, şok və çoxorqan zədələnməsinin idarə olunması lazım ola bilər.
Klinik xəbərdarlıq: Dəridəki qarayara yarasını sıxmaq, kəsmək, deşmək, üzərinə özbaşına məlhəm və ya yandırıcı vasitələr qoymaq olmaz. Bu, infeksiyanın yayılması və sepsis riskini artıra bilər.
Fəsadlar
Qarayara sepsisi — bakteriyanın və toksinlərin qan dövranına yayılması nəticəsində ağır sistem infeksiya yarana bilər.
Hemoragik meningit — bakteriyanın beyin qişalarına yayılması nəticəsində inkişaf edə bilən çox ağır nevroloji fəsaddır.
İnfeksion-toksik şok — toksinlərin təsiri ilə qan təzyiqinin düşməsi, orqan funksiyalarının pozulması və həyati təhlükəli vəziyyət yarana bilər.
Tənəffüs çatışmazlığı — ağciyər formasında nəfəs darlığı, mediastinit, plevral maye və tənəffüs çatışmazlığı inkişaf edə bilər.
Asfiksiya — üz və boyun nahiyəsində geniş ödem olduqda tənəffüs yollarının sıxılması riski yarana bilər.
Profilaktika və qorunma
Heyvan kəsiminə baytar nəzarəti — xəstə və ya qəfil ölmüş heyvanlar kəsilməməli, dərisi soyulmamalı və əti satışa çıxarılmamalıdır. Belə hallar dərhal baytarlıq xidmətlərinə bildirilməlidir.
Ölmüş heyvanların utilizasiyası — qarayara şübhəsi olan heyvan cəsədləri baytarlıq qaydalarına uyğun xüsusi qaydada zərərsizləşdirilməlidir. Özbaşına basdırmaq, doğramaq və ya satmaq olmaz.
Ət məhsullarının təhlükəsizliyi — ət yalnız rəsmi baytarlıq nəzarətindən keçmiş və möhürlənmiş mənbələrdən alınmalıdır.
Fərdi qoruyucu vasitələr — baytarlar, fermerlər, çobanlar, qəssablar və dəri-yun emalı ilə məşğul olan şəxslər heyvanlarla işləyərkən əlcək, qoruyucu geyim və maskadan istifadə etməlidirlər.
Heyvanların vaksinasiyası — riskli ərazilərdə kənd təsərrüfatı heyvanlarının qarayaraya qarşı peyvəndlənməsi xəstəliyin qarşısının alınmasında əsas tədbirlərdəndir.
İnsanların peyvəndlənməsi — yalnız xüsusi yüksək riskli peşə qruplarında, məsələn laboratoriya və bəzi baytarlıq sahələrində fərdi riskə əsasən nəzərdən keçirilir.
Peyvənd məlumatı
Heyvanlar üçün qarayaraya qarşı peyvəndlər mövcuddur və riskli ərazilərdə kənd təsərrüfatı heyvanlarının peyvəndlənməsi əsas profilaktik tədbirdir.
İnsanlar üçün qarayara peyvəndi kütləvi istifadə üçün nəzərdə tutulmur. Yalnız xüsusi yüksək riskli peşə qruplarında, məsələn laboratoriya əməkdaşları, bəzi baytarlıq və hərbi sahələrdə fərdi risk qiymətləndirilməsi əsasında tətbiq oluna bilər.
Azərbaycanda epidemioloji vəziyyət
Azərbaycanda heyvandarlıq və maldarlıqla məşğul olunan bəzi bölgələrdə qarayara tarixi təbii ocaqlar şəklində nəzərə alınmalıdır. Bacillus anthracis sporları torpaqda uzun müddət qala bildiyi üçün köhnə heyvan basdırılma yerləri, torpaq və qazıntı işləri, baytarlıq nəzarəti olmayan heyvan kəsimi risk yarada bilər. İnsanlarda rast gəlinən hallar daha çox xəstə heyvanın kəsilməsi, dərisinin soyulması və ətinin doğranması ilə bağlı dəri forması şəklində ola bilər. Şübhəli heyvan ölümü və ya qarayara ehtimalı olduqda AQTA və baytarlıq xidmətlərinə məlumat verilməlidir.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli?
Aşağıdakı hallarda təcili olaraq infeksionistə və ya təcili tibbi yardıma müraciət edin:
• Heyvan kəsimi, ət doğrama, dəri soyma və ya yunla təmasdan sonra əldə, qolda, boyunda və ya üzdə ağrısız, mərkəzi qara qartmaqlı yara yaranarsa
• Yaranın ətrafında sürətlə yayılan geniş şişkinlik və qızdırma olarsa
• Şübhəli ət qəbulundan sonra güclü qarın ağrısı, qanlı qusma və ya qanlı ishal yaranarsa
• Heyvandarlıq və ya dəri-yun emalı ilə əlaqəli işdən sonra nəfəs darlığı, döş ağrısı, qanlı bəlğəm və qızdırma müşahidə olunarsa
• Qəfil ölmüş heyvanla təmas olubsa, bu barədə həkimə və baytarlıq xidmətinə məlumat verin.
Risk qrupları kimlərdir?
Kənd təsərrüfatı heyvanları ilə sıx təmasda olan fermerlər, çobanlar və baytarlarBaytarlıq nəzarəti olmadan heyvan kəsimi ilə məşğul olan şəxslərQəssablar və kəsimxana işçiləriDəri, yun, kürk və sümük emalı ilə məşğul olan işçilərRəsmi baytar nəzarətindən keçməmiş ət məhsullarını istifadə edən şəxslərBacillus anthracis ilə işləyən xüsusi laboratoriya personalı
Tibbi Məsuliyyətdən İmtinaBu portalda təqdim olunan tibbi məlumatlar yalnız ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar diaqnoz, müalicə və ya həkim məsləhətini əvəz etmir. Hər hansı tibbi sual və ya şikayətiniz olduqda mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
İstinadlar və Mənbələr
Mənbələr bölməsi hazırlanır. Gələcək yeniləmələrdə hər məqalə üçün istifadə olunan etibarlı tibbi mənbələr ayrıca göstəriləcək.
Tez-tez verilən suallar
Qarayara yarası adi çibandan nə ilə fərqlənir?+
Qarayara yarası çox vaxt ağrısız olur, mərkəzində qara qartmaq yaranır və ətrafında geniş şişkinlik inkişaf edə bilər. Adi çibanlar isə adətən ağrılı, irinli və toxunduqda həssas olur. Heyvanla təmasdan sonra belə yara yaranarsa, dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Bacillus anthracis sporları torpaqda uzun müddət qala bilərmi?+
Bəli. Bu bakteriya əlverişsiz şəraitdə spor formasına keçir və torpaqda uzun müddət canlı qala bilər. Buna görə köhnə qarayara ocaqları və heyvan basdırılma yerləri epidemioloji baxımdan riskli hesab olunur.
Şübhəli heyvanın ətini yaxşı bişirib yemək təhlükəsizdirmi?+
Xeyr. Qarayara şübhəsi olan heyvanın əti istifadə edilməməlidir. Belə heyvan kəsilməməli, satılmamalı və yeyilməməlidir. Hadisə dərhal baytarlıq xidmətlərinə bildirilməlidir.
Qarayara yarasını kəsmək və ya sıxmaq olar?+
Xeyr. Yaranı sıxmaq, kəsmək və ya özbaşına müdaxilə etmək infeksiyanın yayılma riskini artıra bilər. Yara yalnız həkim nəzarəti ilə qiymətləndirilməli və müalicə edilməlidir.
Qarayara bioloji təhlükə kimi niyə ciddi nəzarətdədir?+
Bacillus anthracis sporları xarici mühitdə davamlıdır və aerozol şəklində yayıldıqda ağır ağciyər formasına səbəb ola bilər. Bu səbəbdən bakteriya yüksək biotəhlükəsizlik tələb edən patogenlərdən sayılır və xüsusi nəzarətdə saxlanılır.