Qarın yatalağı

Fekal-oral yol — əsas yoluxma mexanizmidir. Bakteriya xəstə və ya daşıyıcı şəxsin nəcisi ilə ətrafa yayıla və çirklənmiş su və qida vasitəsilə insana keçə bilər. Su yolu — içməli suyun kanalizasiya ilə çirklənməsi, qaynadılmamış və ya dezinfeksiya olunmamış suyun istifadəsi yoluxma riskini artırır. Qida yolu — çirklənmiş su ilə yuyulmuş meyvə, tərəvəz, göyərti, yaxşı bişirilməmiş qidalar və gigiyenik qaydada hazırlanmamış yeməklər yoluxma mənbəyi ola bilər. Daşıyıcılıq — bəzi şəxslər sağaldıqdan sonra da bakteriyanı nəcislə ifraz edə və xüsusilə qida hazırlayarkən başqalarını yoluxdura bilər. Məişət təması — xəstənin ifrazatı ilə çirklənmiş əllər, səthlər və əşyalar vasitəsilə dolayı yoluxma mümkündür. Hava-damcı yolu ilə yoluxma — qarın yatalağı öskürək, asqırma və eyni otaqda olmaqla yayılmır.

Qan kulturası — xəstəliyin erkən mərhələsində Salmonella Typhi-nin aşkarlanması üçün ən vacib diaqnostik üsullardan biridir. Nəcis kulturası — xəstəliyin sonrakı mərhələlərində və daşıyıcılığın qiymətləndirilməsində istifadə oluna bilər. Sidik və digər nümunələr — bəzi hallarda sidik kulturası və digər nümunələr həkim qərarı ilə götürülə bilər. Ümumi qan analizi — leykosit sayı, trombositlər və anemiya əlamətləri xəstəliyin ağırlığını qiymətləndirməyə kömək edə bilər. Biokimyəvi analizlər — qaraciyər fermentləri, elektrolitlər, böyrək funksiyası və iltihab göstəriciləri yoxlanıla bilər. Seroloji testlər — bəzi yerlərdə istifadə olunsa da, təkbaşına dəqiq diaqnoz üçün kifayət etməyə bilər. Nəticələr klinik vəziyyət və kultura müayinələri ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Antibiotik həssaslığı — bakteriya aşkarlandıqda müalicə seçimini düzgün aparmaq üçün həssaslıq nəticələri vacibdir.

Qarın yatalağının müalicəsi həkim — infeksionist və ya müvafiq mütəxəssis nəzarəti ilə aparılmalıdır. Müalicə xəstəliyin ağırlığına, pasiyentin yaşına, yanaşı xəstəliklərə və antibiotik həssaslığına görə seçilir. Antibakterial müalicə — qarın yatalağı sistem bakterial infeksiya olduğu üçün uyğun antibiotik müalicəsi tələb edir. Antibiotik seçimi bölgədəki dərman davamlılığı və laborator nəticələr nəzərə alınaraq həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir. Maye və elektrolit dəstəyi — ishal, qusma və qızdırma zamanı susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün kifayət qədər maye qəbul edilməlidir. Ağır hallarda venadaxili maye lazım ola bilər. Qidalanma — xəstəlik dövründə yüngül, asan həzm olunan qidalar qəbul etmək faydalıdır. Çox yağlı və ağır qidalardan müvəqqəti çəkinmək olar. Ağırlaşmaların izlənməsi — bağırsaq qanaxması, bağırsaq deşilməsi, sepsis, huş pozğunluğu və ağır susuzlaşma əlamətləri varsa, xəstəxana müalicəsi tələb olunur. Özbaşına antibiotik qəbul etmək, müalicəni yarımçıq dayandırmaq və ya yalnız qızdırmasalıcılarla gözləmək təhlükəlidir.

Bağırsaq qanaxması — bağırsaq divarının zədələnməsi nəticəsində nəcisdə qan və ağır halsızlıq yarana bilər. Bağırsaq deşilməsi — ağır hallarda bağırsaq divarında deşilmə baş verə bilər. Bu, kəskin qarın ağrısı və peritonitlə gedən təcili cərrahi vəziyyətdir. Sepsis — bakteriyanın qanda davam etməsi sistem infeksiya və çoxorqan zədələnməsi riski yarada bilər. Nevroloji əlamətlər — ağır hallarda huşun dumanlanması, sayıqlama və ağır zəiflik müşahidə oluna bilər. Hepatit və öd kisəsi tutulumu — qaraciyər fermentləri yüksələ, bəzi şəxslərdə öd kisəsində daşıyıcılıq inkişaf edə bilər. Residiv — müalicədən sonra bəzi pasiyentlərdə xəstəlik təkrarlaya bilər. Xroniki daşıyıcılıq — az sayda şəxsdə bakteriya uzun müddət öd kisəsində qala və nəcislə ifraz oluna bilər.

Təhlükəsiz su — yalnız qaynadılmış, qablaşdırılmış və ya etibarlı şəkildə dezinfeksiya edilmiş su içilməlidir. Əl gigiyenası — tualetdən sonra, yemək hazırlamazdan və yemək yeməzdən əvvəl əllər sabunla yaxşı yuyulmalıdır. Qida təhlükəsizliyi — qidalar yaxşı bişirilməli, isti halda yeyilməli, çiy tərəvəz və meyvələr təhlükəsiz su ilə yuyulmalıdır. Riskli qidalardan çəkinmək — küçə yeməkləri, mənşəyi bilinməyən buz, qaynadılmamış su, pasterizasiya olunmamış süd məhsulları və gigiyenası şübhəli qidalardan uzaq durmaq lazımdır. Daşıyıcıların aşkarlanması — qida sektorunda çalışan şəxslərdə davamlı daşıyıcılıq şübhəsi varsa, həkim və epidemioloji xidmət tərəfindən qiymətləndirmə aparılmalıdır. Peyvənd — qarın yatalağının endemik olduğu bölgələrə səyahət edənlərdə və riskli şəxslərdə peyvənd həkim məsləhəti ilə nəzərdən keçirilə bilər.

Qarın yatalağına qarşı peyvəndlər mövcuddur və xüsusilə endemik bölgələrə səyahət edənlər, riskli şəraitdə yaşayanlar və bəzi peşə qruplarında həkim məsləhəti ilə tətbiq oluna bilər. Peyvənd xəstəlik riskini azaldır, lakin tam qoruma təmin etmir. Buna görə təhlükəsiz su, qida gigiyenası və əl yuma qaydaları peyvənddən sonra da vacibdir. Peyvənd növü, tətbiq sxemi və təkrar doza ehtiyacı şəxsin yaşına, riskinə və istifadə olunan vaksinə görə həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir.

Azərbaycanda qarın yatalağı geniş yayılmış gündəlik infeksiya hesab edilməsə də, su və qida gigiyenasının pozulduğu şəraitdə sporadik hallar və səyahətlə əlaqəli yoluxmalar mümkündür. Uzunmüddətli qızdırma, qarın ağrısı, ishal və ya qəbizlik olduqda, xüsusilə riskli bölgəyə səfər və ya gigiyenası şübhəli qida-su istifadəsi anamnezi varsa, qarın yatalağı nəzərə alınmalıdır. Özbaşına antibiotik qəbulu qan kulturasının nəticəsini çətinləşdirə və düzgün müalicəni gecikdirə bilər.