Qızılyel və sellulit

Dəri baryerinin pozulması — bakteriyalar çox vaxt dəridəki xırda çat, cızıq, yara, kəsik, yanıq, həşərat dişləməsi, ayaq barmaqları arasındakı çatlar və ya göbələk infeksiyası sahəsindən daxil olur. Ayaq və baldır nahiyəsi — venoz çatışmazlıq, limfa ödemi, şəkərli diabet, artıq çəki və ayaq dərisinin zədələnməsi infeksiya riskini artırır. Birbaşa insandan-insana yoluxma — qızılyel və sellulit adətən klassik mənada yoluxucu xəstəlik kimi yayılmır. Əsas problem bakteriyanın şəxsin öz dərisindəki zədələnmiş sahədən toxumaya daxil olmasıdır. Yara və irinli ocaqlar — irinli dəri infeksiyaları, abses və açıq yaralar bakteriya mənbəyi ola bilər. Belə hallarda gigiyena və yara baxımı vacibdir. Xüsusi hallar — heyvan dişləməsi, su ilə təmas, travma, əməliyyat yarası və immunçatışmazlıq zamanı törədici spektri fərqli ola bilər və həkim qiymətləndirməsi tələb edir.

Klinik diaqnostika — qızartı, şişkinlik, istilik artımı, ağrı, qızdırma və risk faktorları əsasında həkim qızılyel və sellulit diaqnozundan şübhələnə bilər. Qızılyel və sellulitin fərqi — qızılyeldə qızartı daha səthi, parlaq və sərhədləri aydın olur; sellulitdə isə iltihab daha dərin toxumaları tutur və sərhədlər daha yayğın görünə bilər. Laborator analizlər — yüksək qızdırma, ağır gediş və yanaşı xəstəlik olduqda ümumi qan analizi, CRP və digər iltihab göstəriciləri yoxlanıla bilər. Qan kulturası — ağır infeksiya, sepsis şübhəsi, immunçatışmazlıq və ya yüksək riskli pasiyentlərdə aparıla bilər. USM — abses, maye toplanması və ya dərin toxuma tutulumu şübhəsində faydalı ola bilər. Differensial diaqnoz — dərin ven trombozu, allergik reaksiya, kontakt dermatit, podaqra, venoz staz dermatiti, nekrotizan fassiit və herpes zoster kimi hallar qızılyel və sellulitə bənzəyə bilər.

Qızılyel və sellulitin müalicəsi həkim nəzarəti ilə aparılmalıdır. Müalicə infeksiyanın ağırlığından, yerləşdiyi nahiyədən, pasiyentin yaşından, yanaşı xəstəliklərindən və ağırlaşma riskindən asılıdır. Antibakterial müalicə — əsas müalicə uyğun antibiotik terapiyasıdır. Antibiotik seçimi qızılyel və ya sellulit formasına, irinli ocaq olub-olmamasına, allergiya tarixinə, diabet və immunçatışmazlıq kimi risk faktorlarına görə həkim tərəfindən müəyyən edilir. Yüngül hallarda — pasiyent ümumi vəziyyəti stabildirsə, ağızdan qəbul edilən antibiotiklər və ev şəraitində izləm mümkündür. Ağır hallarda — yüksək qızdırma, sürətlə yayılan qızartı, üz nahiyəsinin tutulması, immunçatışmazlıq, diabetik ayaq yarası, dərin infeksiya şübhəsi və ya sepsis əlamətləri olduqda xəstəxana şəraitində venadaxili müalicə tələb oluna bilər. Dəstəkləyici tədbirlər — zədələnmiş ətrafın yuxarı qaldırılması, istirahət, ağrı və qızdırmaya nəzarət, kifayət qədər maye qəbulu və giriş qapısının, məsələn yara və ya göbələk infeksiyasının müalicəsi vacibdir. İrinli ocaq varsa — abses və ya irin toplanması olduqda təkcə antibiotik kifayət etməyə bilər; cərrahi drenaj həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Özbaşına antibiotik başlamaq, yaraya yandırıcı maddə sürtmək, şişkin sahəni sıxmaq və ya kəsmək təhlükəli ola bilər.

Abses — dərialtı toxumada irin toplanması inkişaf edə bilər və drenaj tələb edə bilər. Limfangit və limfadenit — infeksiya limfa damarları və yaxın limfa düyünlərinə yayıla bilər. Sepsis — bakteriyalar qana keçdikdə həyati təhlükəli sistem infeksiya yarana bilər. Nekrotizan yumşaq toxuma infeksiyası — nadir, lakin çox ağır haldır. Sürətlə artan güclü ağrı, dəridə qaralma, suluqlar, keyləşmə və ümumi vəziyyətin pisləşməsi təcili cərrahi qiymətləndirmə tələb edir. Təkrarlayan qızılyel — limfa damarlarının zədələnməsi və xroniki ödem fonunda xəstəlik təkrar-təkrar qayıda bilər. Xroniki limfa ödemi — təkrarlayan iltihab limfa axınını pozaraq qalıcı şişkinliyə səbəb ola bilər.

Dəri yaralarının düzgün baxımı — kəsik, cızıq, çat və yaralar təmiz saxlanılmalı, çirklənmədən qorunmalı və vaxtında müalicə edilməlidir. Ayaq barmaqları arasına diqqət — ayaqda göbələk infeksiyası, çatlar və qabıqlanma qızılyel və sellulit üçün giriş qapısı ola bilər. Bu hallar müalicə olunmalıdır. Şəkərli diabetə nəzarət — qanda şəkərin yüksək qalması yara sağalmasını zəiflədir və infeksiya riskini artırır. Ödemin azaldılması — xroniki venoz çatışmazlıq və limfa ödemi olan şəxslərdə ayaqların şişkinliyinin idarə olunması təkrarlanan qızılyel riskini azalda bilər. Dəri gigiyenası — dərini həddindən artıq qurutmadan təmiz saxlamaq, nəmləndirmək və travmadan qorumaq vacibdir. Təkrarlayan hallarda profilaktika — qızılyel və sellulit tez-tez təkrarlanırsa, əsas risk faktorları araşdırılmalı və həkim tərəfindən fərdi profilaktika planı hazırlanmalıdır.

Qızılyel və sellulitə qarşı xüsusi peyvənd mövcud deyil. Profilaktika əsasən dəri baryerinin qorunması, yara və çatların vaxtında müalicəsi, ayaq göbələyinin aradan qaldırılması, şəkərli diabetə nəzarət və xroniki ödemin idarə olunmasına əsaslanır. Tetanus riski olan çirkli yara və travmalarda tetanus peyvənd statusu həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Azərbaycanda qızılyel və sellulit xüsusilə şəkərli diabet, varikoz damarlar, xroniki ayaq şişkinliyi, ayaq göbələyi və travmalar fonunda tez rast gəlinən dəri-yumşaq toxuma infeksiyalarındandır. Pasiyentlər bəzən qızartı və şişkinliyi allergiya, damar tutulması və ya adi zədə kimi qiymətləndirərək gec müraciət edirlər. Ayaqda sürətlə yayılan qızartı, qızdırma və ağrı olduqda həkim müayinəsi vacibdir. Təkrarlayan qızılyeldə əsas giriş qapısı — ayaq barmaqları arası çatlar, göbələk infeksiyası, xroniki yara və ödem — mütləq araşdırılmalıdır.