Qoturluq (Scabies)

Birbaşa dəri təması — əsas yoluxma yoludur. Yoluxmuş şəxsin dərisi ilə uzunmüddətli və yaxın təmas, eyni yataqda yatmaq, cinsi əlaqə və uşaqlarda sıx bədən təması yoluxmaya səbəb ola bilər. Əşyalar vasitəsilə yoluxma — geyim, yataq dəsti, dəsmal və alt paltarlarının ortaq və ya qısa müddət sonra təkrar istifadəsi ilə yoluxma mümkündür, lakin bu yol əsas yol sayılmır. Qapalı kollektivlər — uşaq bağçaları, internat məktəbləri, qocalar evləri, hərbi kazarmalar və tələbə yataqxanalarında qoturluq daha asan yayıla bilər. Heyvanlardan yoluxma — it və pişiklərdə olan qoturluq gənələri insanda qısa müddətli qaşınma yarada bilər, lakin insanda klassik uzunmüddətli qoturluq xəstəliyini adətən insan qoturluq gənəsi törədir.

Klinik diaqnostika — gecələr artan güclü qaşınma, barmaq araları və biləklərdə səpkilər, ailə üzvlərində oxşar qaşınma olması qoturluq şübhəsi yaradır. Mikroskopik müayinə — dəridə şübhəli qoturluq yolundan götürülən nümunədə gənə, yumurta və ya nəcis qalıqlarının aşkarlanması diaqnozu təsdiqləyə bilər. Dermatoskopiya — xüsusi böyüdücü cihazla dəridə gənənin və qoturluq yolunun görünməsi diaqnostikaya kömək edir. Mürəkkəb testi — bəzi hallarda dəridə qoturluq yollarını daha yaxşı göstərmək üçün istifadə oluna bilər. Differensial diaqnoz — allergik dermatit, ekzema, atopik dermatit, həşərat dişləməsi, kontakt dermatit və digər qaşınmalı dəri xəstəlikləri qoturluğa bənzəyə bilər.

Qoturluğun müalicəsi həkim — dermatoloq, pediatr və ya infeksionist nəzarəti ilə aparılmalıdır. Müalicənin məqsədi gənələri və onların yumurtalarından çıxan yeni formaları aradan qaldırmaqdır. Yerli antiparazitar müalicə: qoturluq əleyhinə krem, losyon və ya məlhəm həkim təyinatı ilə istifadə olunur. Preparat adətən boyundan aşağı bütün bədənə, xüsusilə barmaq aralarına, dırnaq diblərinə, biləklərə, büküşlərə və cinsiyyət nahiyəsinə diqqətlə çəkilir. Körpələrdə və kiçik uşaqlarda baş və üz nahiyəsinin də müalicəyə daxil edilməsi lazım ola bilər. Tətbiq qaydası: dərmanın bədəndə qalma müddəti preparatdan asılıdır və həkimin göstərişinə uyğun olmalıdır. Müalicədən sonra təmiz paltar geyinilməli, yataq dəsti dəyişdirilməlidir. Təkrar müalicə: bəzi preparatlarda yumurtadan çıxan yeni gənələri aradan qaldırmaq üçün müalicənin 7–10 gün sonra təkrarlanması lazım ola bilər. Qaşınmanın davam etməsi: müalicədən sonra qaşınma 2–4 həftə davam edə bilər. Bu, çox vaxt post-skabioz qaşınma ilə bağlıdır və müalicənin uğursuz olduğu anlamına gəlmir. Dərini qorumaq: dərmanı həkim göstərişindən artıq və tez-tez istifadə etmək dəridə qıcıqlanma və kontakt dermatit yarada bilər. Özbaşına təkrar-təkrar sürtmək olmaz.

İkincili bakterial infeksiya — davamlı qaşınma və cızma nəticəsində dəridə yara, irinləmə, impetiqo, furunkul və qızılyel kimi bakterial infeksiyalar yarana bilər. Post-streptokokk qlomerulonefrit — streptokokk mənşəli dəri infeksiyalarından sonra nadir hallarda böyrək zədələnməsi inkişaf edə bilər. Ekzemalaşma — uzunmüddətli qaşınma və yanlış müalicə fonunda dəri quruluğu, qızartı və xroniki dermatit yarana bilər. Yuxusuzluq və psixoloji gərginlik — gecə qaşınması yuxunu poza, əsəbilik və yorğunluğa səbəb ola bilər. Qabıqlı qoturluq — immuniteti zəif olan şəxslərdə ağır və çox yoluxdurucu forma inkişaf edə bilər.

Yaxın təmaslıların eyni vaxtda müalicəsi — evdə bir nəfərdə qoturluq aşkarlanarsa, eyni evdə yaşayan və sıx təmasda olan şəxslər həkim məsləhəti ilə eyni vaxtda müalicə olunmalıdır. Əks halda təkrar yoluxma mümkündür. Geyim və yataq dəstlərinin yuyulması — son günlərdə istifadə olunan geyim, alt paltarı, yataq dəsti və dəsmallar ən azı 60°C temperaturda yuyulmalı və qurudulmalıdır. Yuyula bilməyən əşyalar — yuyulması mümkün olmayan geyim, oyuncaq, ayaqqabı və digər əşyalar ağzı bağlı plastik torbada bir neçə gün saxlanıla bilər. Məkanın təmizlənməsi — yataq, divan, kreslo və xalçalar tozsoranla təmizlənməlidir. Şəxsi əşyalar — dəsmal, alt paltarı və yataq dəsti ortaq istifadə edilməməlidir. Kollektiv mühitlər — uşaq bağçası, yataqxana və digər sıx kollektivlərdə qoturluq aşkarlanarsa, yaxın təmaslılar qiymətləndirilməli və gigiyena tədbirləri gücləndirilməlidir.

Qoturluğa qarşı peyvənd mövcud deyil. Qorunma əsasən xəstə şəxslə uzunmüddətli yaxın dəri təmasından çəkinmək, şəxsi əşyaları paylaşmamaq, geyim və yataq dəstlərini düzgün yumaq, həmçinin evdə və kollektivdə yaxın təmaslıların eyni vaxtda müalicəsi ilə mümkündür.

Azərbaycanda qoturluq dermatoloji praktikada tez-tez rast gəlinən parazitar dəri xəstəliklərindəndir. Xəstəlik bəzən utanma və stiqma səbəbindən gizlədilir, pasiyentlər onu allergiya və ya adi qaşınma kimi qiymətləndirərək gec müraciət edirlər. Bu isə ailə daxilində və qapalı kollektivlərdə yayılmanı asanlaşdırır. Qoturluq gigiyena səviyyəsindən asılı olmayaraq hər kəsdə yarana bilər və düzgün, eyni vaxtlı müalicə ilə sağalır.