Qrip (İnfluenza)

Hava-damcı yolu — qripli şəxs öskürdükdə, asqırdıqda və ya danışdıqda tənəffüs damcıları vasitəsilə virus ətrafa yayıla bilər. Kontakt yolu — virusla çirklənmiş qapı tutacaqları, telefon, masa səthi və digər əşyalara toxunduqdan sonra əllərin ağız, burun və gözə aparılması yoluxma riskini artıra bilər. Sıx və qapalı məkanlar — ictimai nəqliyyat, məktəb, bağça, ofis və pis havalandırılan otaqlar qripin daha asan yayılmasına şərait yaradır. Yoluxduruculuq xüsusilə xəstəliyin ilk günlərində daha yüksək olur.

Klinik diaqnostika — qrip mövsümündə qəfil başlayan yüksək qızdırma, güclü əzələ ağrıları, halsızlıq və quru öskürək həkimdə qrip şübhəsi yarada bilər. Sürətli qrip testləri — burun-udlaq yaxmasında İnfluenza A və B antigenlərini qısa müddətdə aşkar etmək üçün istifadə oluna bilər. PZR testi — burun-udlaq nümunəsində qrip virusunun genetik materialını aşkarlayan daha həssas üsuldur və virusun tipini müəyyən etməyə kömək edə bilər. Ümumi qan analizi — virus infeksiyasına uyğun olaraq leykositlərin normal qalması və ya azalması müşahidə oluna bilər. Leykositlərin ciddi yüksəlməsi və CRP/prokalsitonin artımı ikincili bakterial ağırlaşma ehtimalını düşündürə bilər.

Qripin müalicəsi əsasən dəstəkləyici tədbirlərdən ibarətdir. Risk qrupunda olan və ya ağır gedişli pasiyentlərdə spesifik antiviral müalicə həkim tərəfindən qiymətləndirilə bilər. İstirahət və maye qəbulu — xəstəliyin ilk günlərində istirahət etmək və kifayət qədər maye qəbul etmək vacibdir. Antiviral müalicə — qripə qarşı xüsusi antiviral preparatlar bəzi pasiyentlərdə, xüsusilə risk qrupunda olanlarda və ağır gediş zamanı faydalı ola bilər. Müalicə ən çox xəstəliyin ilk 48 saatında başlananda effektli olur və yalnız həkim təyinatı ilə istifadə edilməlidir. Qızdırma və ağrı — yüksək hərarət, baş və əzələ ağrıları olduqda həkim məsləhəti ilə uyğun hərarətsalıcı və ağrıkəsici vasitələr istifadə oluna bilər. Uşaqlarda aspirin tərkibli preparatlardan istifadə edilməməlidir. Burun tutulması və boğaz narahatlığı — dəniz suyu spreyləri, ilıq maye, otağın nəmləndirilməsi və simptomatik vasitələr kömək edə bilər. Antibiotiklər — qrip virus infeksiyasıdır və antibiotiklər viruslara təsir etmir. Antibiotik yalnız həkim tərəfindən ikincili bakterial ağırlaşma, məsələn bakterial pnevmoniya, otit və ya sinusit ehtimalı olduqda təyin edilməlidir. Özbaşına antibiotik, hormon tərkibli iynələr və qarışıq preparatlar qəbul etmək təhlükəli ola bilər.

Pnevmoniya — qripin ən ciddi ağırlaşmalarından biridir. Virusun özü və ya sonradan qoşulan bakterial infeksiya nəticəsində inkişaf edə bilər. Otit və sinusit — xüsusilə uşaqlarda orta qulaq iltihabı və burunətrafı ciblərin iltihabı yarana bilər. Krup sindromu — kiçik uşaqlarda səs telləri və yuxarı tənəffüs yollarının şişməsi hürən öskürək və nəfəs çətinliyi ilə nəticələnə bilər. Miokardit və perikardit — nadir hallarda ürək əzələsi və ya ürək qişasının iltihabı inkişaf edə bilər. Xroniki xəstəliklərin kəskinləşməsi — astma, XAOX, ürək çatışmazlığı, şəkərli diabet və böyrək xəstəlikləri qrip fonunda pisləşə bilər. Susuzlaşma — yüksək qızdırma, az maye qəbulu və qusma olduqda xüsusilə uşaqlar və yaşlılarda risk artır.

Hər il mövsümi peyvəndlənmə — qripdən və onun ağırlaşmalarından qorunmanın ən effektiv yollarından biridir. Qrip virusları dəyişdiyi üçün peyvənd hər il yenilənir və adətən payız aylarında vurulması tövsiyə olunur. Əl gigiyenası — əllər sabunla ən azı 20 saniyə yuyulmalı və ya spirt əsaslı antiseptiklə təmizlənməlidir. Təmasın azaldılması — epidemiya dövründə xəstə şəxslərlə yaxın təmasdan çəkinmək, qapalı və sıx məkanlarda maskadan istifadə etmək faydalı ola bilər. Otaqların havalandırılması — yaşayış və iş yerləri mütəmadi havalandırılmalı, səthlər təmiz saxlanılmalıdır. Xəstə şəxsin evdə qalması — qrip əlamətləri olan şəxs işə, məktəbə və bağçaya getməməli, istirahət etməli və başqaları ilə təması azaltmalıdır.

Qrip peyvəndi hər il yenilənən mövsümi peyvənddir. Peyvəndin məqsədi qripə yoluxma riskini və xüsusilə ağır xəstəlik, xəstəxanaya yatış və pnevmoniya kimi ağırlaşmaların riskini azaltmaqdır. Peyvənd adətən payız aylarında vurulur və xüsusilə risk qruplarına tövsiyə edilir: yaşlılar, hamilələr, xroniki xəstəliyi olanlar, immuniteti zəif şəxslər və tibb işçiləri. İnaktiv qrip peyvəndləri canlı virus daşımır və qrip xəstəliyi törətmir. Hamilələrdə də həkim məsləhəti ilə təhlükəsiz hesab olunur. Peyvənd qripdən 100% qoruma yaratmasa da, xəstəliyin ağır keçməsi və ağırlaşma riskini azalda bilər.

Azərbaycanda qrip infeksiyası daha çox payız-qış mövsümündə, xüsusilə noyabr-mart aylarında müşahidə olunur. Xalq arasında hər burun axması və asqırma çox vaxt “qrip” adlandırılır, halbuki qrip adətən daha qəfil və ağır başlayır. Əsas problemlərdən biri qrip zamanı həkim məsləhəti olmadan antibiotik, hormon tərkibli iynələr və müxtəlif “qrip kokteylləri” istifadə edilməsidir. Bu yanaşma düzgün müalicəni gecikdirə və antibiotik davamlılığı riskini artıra bilər. Risk qruplarında illik qrip peyvəndi və erkən həkim qiymətləndirməsi vacibdir.