Quduzluq (Rabies)

Heyvan dişləməsi və cırmaqlaması — əsas yoluxma yoludur. Yoluxmuş heyvanın tüpürcəyi dişləmə və ya cırmaqlama zamanı toxumalara düşə bilər. Tüpürcəyin zədələnmiş dəriyə təması — heyvan dişləməsə belə, tüpürcəyin açıq yara, cızıq, göz, ağız və digər selikli qişalara təması risk yarada bilər. Əsas mənbələr — şəhər mühitində sahibsiz it və pişiklər, kənd və meşə ərazilərində isə tülkü, çaqqal, canavar və yarasalar mühüm risk mənbəyi ola bilər. İnsandan insana yoluxma — adi məişət təması, əl sıxmaq, eyni qabdan istifadə və danışmaqla quduzluq ötürülmür. Nəzəri olaraq xəstə insanın tüpürcəyinin başqa şəxsin açıq yarasına və ya selikli qişasına birbaşa təması risk yarada bilər, lakin bu, çox nadir hesab olunur.

Klinik və epidemioloji qiymətləndirmə — heyvan dişləməsi, cırmaqlaması və ya tüpürcək təması anamnezi olan şəxsdə hidrofobiya, aerofobiya, udma çətinliyi, davranış dəyişikliyi və nevroloji əlamətlər quduzluq şübhəsi yaradır. Heyvanın müşahidəsi — insanı dişləyən it və ya pişik mümkün olduqda baytar nəzarətində 10 gün müşahidə edilməlidir. Bu müddətdə heyvanın sağlam qalması riskin qiymətləndirilməsinə kömək edir, lakin profilaktika qərarı həkim tərəfindən verilir. Heyvanın laborator müayinəsi — ölmüş və ya öldürülmüş şübhəli heyvanda beyin toxumasının xüsusi laborator müayinəsi ilə quduzluq təsdiqlənə bilər. İnsanda laborator diaqnostika — klinik mərhələdə tüpürcəkdə PZR, dəri biopsiyasında virus antigeninin aşkarlanması və digər xüsusi testlər istifadə oluna bilər. Qan analizi — heyvan dişləməsindən dərhal sonra adi qan analizi quduzluğu istisna etmir. Bu səbəbdən profilaktika qərarı qan analizinə yox, təmas riskinə əsasən verilir.

Quduzluqda əsas yanaşma klinik əlamətlər başlamazdan əvvəl təmas sonrası profilaktikanın vaxtında aparılmasıdır. Əlamətlər başladıqdan sonra xəstəlik demək olar ki, həmişə ölümcül olduğu üçün hər heyvan dişləməsi ciddi qiymətləndirilməlidir. Post-ekspozisiya profilaktikası: həkim tərəfindən quduzluq əleyhinə peyvənd kursu təyin olunur. Peyvənd sxemi təmasın növünə, əvvəlki peyvəndlənmə statusuna, heyvanın müşahidə imkanına və yerli protokollara görə seçilir. Quduzluq əleyhinə immunoqlobulin: dərin və çoxsaylı dişləmələrdə, baş-boyun, üz, əl barmaqları və cinsiyyət nahiyəsi kimi yüksək riskli sahələrdə, həmçinin ağır təmaslarda həkim immunoqlobulin tətbiqini qiymətləndirə bilər. İmmunoqlobulin virusu yara nahiyəsində mümkün qədər erkən neytrallaşdırmaq üçün istifadə olunur. Yara baxımı: yara bol su və sabunla yuyulmalı, antiseptiklə işlənməli və həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Heyvan dişləmələrində tetanus profilaktikası və bakterial yara infeksiyası riski də ayrıca dəyərləndirilir. Klinik əlamətlər başladıqda: pasiyent xəstəxanada izolyasiya və intensiv dəstək şəraitində izlənir. Müalicə əsasən simptomların yüngülləşdirilməsi və palliativ dəstək xarakteri daşıyır. Özbaşına gözləmək, “heyvan sağlam görünür” deyə həkimə getməmək və peyvənd kursunu yarımçıq saxlamaq həyati təhlükəlidir.

Quduzluq ensefaliti — virusun beyin və onurğa beynini zədələməsi nəticəsində ağır nevroloji pozğunluqlar inkişaf edir. Tənəffüs çatışmazlığı — udlaq, qırtlaq və tənəffüs əzələlərinin spazmı və ya iflici nəticəsində yarana bilər. Ürək-damar pozğunluqları — xəstəliyin gedişində ritm pozğunluğu, qan təzyiqi dəyişiklikləri və ürək dayanması baş verə bilər. Koma və ölüm — klinik əlamətlər başladıqdan sonra xəstəlik çox ağır gedişlidir və nəticə adətən ölümcül olur.

Ev heyvanlarının peyvəndlənməsi — it və pişiklərin quduzluğa qarşı mütəmadi baytarlıq peyvəndi həm heyvanı, həm də insanları qorumağın əsas yollarındandır. Sahibsiz və vəhşi heyvanlarla təmasdan çəkinmək — xüsusilə qəribə davranan, həddindən artıq aqressiv və ya qeyri-adi sakit olan, ağzından tüpürcək axan heyvanlara yaxınlaşmaq olmaz. Yaranın dərhal yuyulması — heyvan dişləməsi, cırmaqlaması və ya tüpürcək təması olduqda yara dərhal bol axar su və sabunla ən azı 15 dəqiqə yuyulmalıdır. Bu, virus yükünü azaltmaq üçün ən vacib ilkin addımlardan biridir. Təcili tibbi müraciət — riskli təmasdan sonra vaxt itirmədən ən yaxın travmatoloji və ya anti-rabik məntəqəyə müraciət edilməlidir. Peyvənd və immunoqlobulin ehtiyacı həkim tərəfindən qiymətləndirilir. Uşaqların maarifləndirilməsi — uşaqlara küçə heyvanlarına yaxınlaşmamaq, heyvan dişləməsini və cırmaqlamasını valideynlərdən gizlətməmək öyrədilməlidir.

Quduzluq peyvəndi inaktivasiya olunmuş müasir vaksindir və riskli heyvan təmasından sonra post-ekspozisiya profilaktikasında istifadə olunur. Hamiləlik və südvermə quduzluq riski olduqda peyvənd üçün əks-göstəriş hesab edilmir. Peşəkar risk qrupunda olan şəxslərə — baytarlar, heyvan sığınacağı işçiləri, laboratoriya əməkdaşları, ovçular və yüksək riskli bölgələrə səyahət edənlərə — təmasdan əvvəl profilaktik peyvənd tövsiyə oluna bilər. Peyvənd kursu həkimin dediyi günlərdə tam tamamlanmalıdır. Dozaları buraxmaq və ya kursu özbaşına dayandırmaq olmaz.

Azərbaycanda quduzluq heyvandarlıq, sahibsiz it və pişik problemi, həmçinin vəhşi heyvanlarla təmas səbəbindən daim diqqətdə saxlanmalı zoonoz infeksiyadır. Kənd yerlərində tülkü, çaqqal və digər vəhşi heyvanlardan ev heyvanlarına keçid riski ola bilər. Şəhərlərdə isə sahibsiz heyvan dişləmələri əsas praktiki problemdir. Heyvan dişləməsi və ya cırmaqlaması zamanı yaranın yuyulması və anti-rabik məntəqəyə dərhal müraciət edilməsi həyati əhəmiyyət daşıyır.