Salmonellyoz

Qida yolu — əsas yoluxma mexanizmidir. Tam bişirilməmiş yumurta, xam yumurtadan hazırlanan kremlər və mayonezlər, az bişmiş toyuq və hinduşka əti, pasterizasiya olunmamış süd məhsulları və çirklənmiş qidalar risk yarada bilər. Çapraz kontaminasiya — çiy ət və yumurta ilə təmas etmiş bıçaq, doğrama taxtası və mətbəx səthlərinin yuyulmadan hazır qidalarda istifadə edilməsi bakteriyanın yayılmasına səbəb ola bilər. Su yolu — çirklənmiş və dezinfeksiya olunmamış suyun içilməsi və ya çirkli su ilə təmas yoluxma riski yarada bilər. Heyvanlarla təmas — sürünənlər, xüsusilə su tısbağaları, kərtənkələlər və ilanlar, həmçinin bəzi quşlar Salmonella daşıyıcısı ola bilər. Onlara toxunduqdan sonra əllərin yuyulmaması yoluxmaya səbəb ola bilər. Fekal-oral yol — yoluxmuş şəxsin tualetdən sonra əllərini düzgün yumaması və qidaya toxunması ilə infeksiya yayıla bilər.

Nəcis əkilməsi — Salmonella bakteriyasının aşkarlanması və lazım olduqda antibiotik həssaslığının qiymətləndirilməsi üçün əsas diaqnostik üsullardan biridir. Qan kulturası — yüksək qızdırma, titrəmə, sepsis şübhəsi, immunçatışmazlıq və ağır gediş olduqda aparıla bilər. Ümumi qan analizi və iltihab göstəriciləri — leykosit sayı, CRP və digər göstəricilər xəstəliyin ağırlığını qiymətləndirməyə kömək edə bilər. PZR testi — nəcisdə Salmonella DNT-sini daha sürətli aşkar etmək üçün istifadə oluna bilər. Elektrolit və böyrək funksiyası testləri — ağır ishal və qusma zamanı susuzlaşma, natrium-kalium pozğunluğu və böyrək zədələnməsi riskini qiymətləndirmək üçün yoxlanıla bilər.

Salmonellyozun müalicəsi xəstəliyin ağırlığından, pasiyentin yaşından, susuzlaşma dərəcəsindən və risk faktorlarından asılıdır. Müalicə həkim nəzarəti ilə aparılmalıdır. Maye və elektrolit bərpası — əsas müalicə prinsipidir. İshal və qusma zamanı itirilən su və duzları bərpa etmək üçün oral rehidratasiya məhlulları və kifayət qədər maye qəbul edilməlidir. Qidalanma — mədə-bağırsağı qıcıqlandırmayan, yüngül və asan həzm olunan qidalar kiçik porsiyalarla qəbul edilə bilər. Çox yağlı, çox şirin və ağır qidalardan müvəqqəti çəkinmək faydalıdır. Venadaxili maye — davamlı qusma, ağır susuzlaşma, sidik ifrazının azalması və ümumi vəziyyətin pisləşməsi olduqda xəstəxanada venadaxili maye müalicəsi tələb oluna bilər. Antibiotiklər — yüngül və fəsadsız hallarda adətən lazım olmur və bakteriyanın nəcislə ifraz müddətini uzada bilər. Antibiotik yalnız həkim tərəfindən ağır gediş, bakteriemiya/sepsis şübhəsi, invaziv infeksiya və ya yüksək riskli pasiyentlərdə qiymətləndirilərək təyin edilməlidir. İshal əleyhinə dərmanlar — həkim məsləhəti olmadan istifadə edilməməlidir. Xüsusilə qanlı ishal, yüksək qızdırma və ağır bağırsaq infeksiyası şübhəsində təhlükəli ola bilər.

Dehidratasiya — davamlı ishal və qusma nəticəsində su və elektrolit itkisi inkişaf edə bilər. Bakteriemiya və sepsis — bakteriyalar qana keçdikdə ağır sistem infeksiya yarana bilər. Bu hal daha çox körpələrdə, yaşlılarda və immuniteti zəif şəxslərdə risklidir. Ocaqlı infeksiyalar — bakteriemiya fonunda nadir hallarda meningit, endokardit, osteomielit və digər dərin infeksiyalar inkişaf edə bilər. Reaktiv artrit — bağırsaq infeksiyasından sonra bəzi şəxslərdə oynaqlarda ağrı və iltihab yarana bilər. Uzunmüddətli daşıyıcılıq — bəzi hallarda klinik sağalmadan sonra Salmonella nəcislə bir müddət ifraz oluna bilər.

Düzgün termik emal — quş əti tam bişirilməli, içində çiy və qanlı hissə qalmamalıdır. Yumurtalar sarısı və ağı tam bişənə qədər hazırlanmalıdır. Çapraz kontaminasiyanın qarşısı — çiy ət və yumurta üçün istifadə olunan bıçaq, doğrama taxtası və qablar yuyulmadan hazır qidalarda istifadə edilməməlidir. Soyuq zəncir — bişmiş qidalar otaq temperaturunda uzun müddət saxlanmamalı, vaxtında soyuducuya yerləşdirilməlidir. Süd məhsulları — pasterizasiya olunmuş və ya yaxşı qaynadılmış süd və süd məhsullarından istifadə edilməlidir. Əl gigiyenası — yemək hazırlamazdan əvvəl, tualetdən sonra, çiy ət və yumurta ilə təmasdan sonra və heyvanlara toxunduqdan sonra əllər sabunla yuyulmalıdır. Riskli qidalar — isti havalarda mayonezli salatlar, kremli şirniyyatlar və otaq temperaturunda saxlanmış ət məhsulları xüsusi diqqətlə qiymətləndirilməlidir.

Qeyri-tifoid Salmonella infeksiyalarına qarşı gündəlik istifadə üçün qoruyucu peyvənd mövcud deyil. Profilaktika əsasən qida təhlükəsizliyi, mətbəx gigiyenası, düzgün termik emal və çiy qidalarla hazır qidaların ayrılmasına əsaslanır. Qeyd: Qarın yatalağı və paratif törədən Salmonella Typhi və Salmonella Paratyphi fərqli klinik xəstəliklərdir. Onlara qarşı bəzi hallarda səyahət və risk qrupları üçün xüsusi peyvəndlər mövcuddur.

Azərbaycanda salmonellyoz xüsusilə isti aylarda, yay-payız dövründə qida mənşəli bağırsaq infeksiyaları arasında aktualdır. Risk daha çox otaq temperaturunda uzun müddət saxlanılan mayonezli salatlar, kremli şirniyyatlar, yaxşı bişirilməmiş quş əti və yumurta tərkibli qidalarla bağlı ola bilər. Kütləvi məclislərdə, toy və nişanlarda qidaların düzgün soyudulmaması və saxlanmaması qrup halında yoluxma riskini artırır. Belə hallarda həkimə müraciət və epidemioloji araşdırma vacibdir.