Sifilis

Cinsi yol — əsas yoluxma yoludur. Aktiv sifilis xorası və ya dəri-selikli qişa səpkiləri ilə qorunmasız vaginal, anal və ya oral cinsi təmas zamanı ötürülə bilər. Anadan uşağa ötürülmə — hamilə qadında sifilis olduqda infeksiya plasenta vasitəsilə dölə keçə bilər və anadangəlmə sifilisə səbəb ola bilər. Qan vasitəsilə yoluxma — müasir qan skrininqi səbəbindən qan köçürülməsi ilə yoluxma çox nadirdir. Ortaq iynə və şpris istifadəsi nəzəri və praktik risk yarada bilər. Ağız və dodaq təması — ağızda və ya dodaqda aktiv sifilis xorası olduqda yaxın selikli qişa təması ilə yoluxma mümkündür. Məişət yolu — ümumi tualet, hamam, hovuz, qapı dəstəyi, qab-qacaq və gündəlik məişət təması ilə sifilis ötürülmür.

Skrininq testləri — RPR və VDRL kimi qeyri-treponemal testlər sifilisə şübhə zamanı ilkin yoxlama və müalicə sonrası titrin izlənməsi üçün istifadə olunur. Təsdiqləyici testlər — TPHA, TPPA, FTA-ABS və digər treponemal testlər Treponema pallidum-a qarşı spesifik anticisimləri aşkar edir. Bu testlər müalicədən sonra da uzun müddət, bəzən ömür boyu müsbət qala bilər. Birbaşa diaqnostika — aktiv xora və səpkilərdən götürülən nümunələrdə qaranlıq sahə mikroskopiyası və ya PZR testi bəzi hallarda istifadə oluna bilər. Neyrosifilis şübhəsi — nevroloji, görmə və eşitmə əlamətləri olduqda beyin-onurğa mayesinin müayinəsi tələb oluna bilər. Hamiləlikdə diaqnostika — hamilələrdə müsbət skrininq nəticəsi gecikmədən təsdiqlənməli və müalicə qərarı verilməlidir.

Sifilisin müalicəsi xəstəliyin mərhələsindən, yoluxma müddətindən, hamiləlik statusundan, nevroloji əlamətlərin olub-olmamasından və allergiya tarixindən asılıdır. Müalicə dermatoveneroloq, infeksionist və ya müvafiq mütəxəssis nəzarəti ilə aparılmalıdır. Əsas müalicə — sifilis antibakterial müalicəyə yaxşı cavab verən infeksiyadır. Uyğun antibiotik seçimi və müalicə sxemi yalnız həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir. Erkən sifilis — birinci, ikinci və erkən latent mərhələlərdə müalicə adətən daha qısa kursla aparılır. Gec latent və müddəti bilinməyən sifilis — daha uzun və ardıcıl müalicə tələb edə bilər. Neyrosifilis — sinir sistemi tutulumu şübhəsi olduqda stasionar şəraitdə xüsusi müalicə və əlavə müayinələr tələb oluna bilər. Hamiləlik — hamilə qadınlarda sifilis xüsusi diqqət tələb edir. Müalicə həm ananı, həm də dölü qorumaq məqsədi daşıyır və yalnız həkim nəzarəti ilə aparılmalıdır. Jarisch-Herxheimer reaksiyası — müalicənin ilk 24 saatında qızdırma, titrəmə, baş və əzələ ağrıları yarana bilər. Bu, bəzi pasiyentlərdə bakteriyaların parçalanmasına bağlı müvəqqəti reaksiyadır. Hamilələr və ağır pasiyentlər bu baxımdan həkim nəzarətində olmalıdır. Müalicədən sonra izləm — RPR/VDRL titrlərinin zamanla azalması izlənməlidir. Müalicəni özbaşına dayandırmaq və ya tərəfdaşı müalicəsiz saxlamaq təkrar yoluxmaya səbəb ola bilər.

Neyrosifilis — beyin, onurğa beyni, görmə və eşitmə sinirlərinin zədələnməsi ilə nəticələnə bilər. Baş ağrısı, davranış dəyişikliyi, yaddaş pozğunluğu, yeriş pozulması, görmə və eşitmə problemləri yarana bilər. Kardiovaskulyar sifilis — illər sonra aorta zədələnməsi, aorta anevrizması və ürək qapaq problemləri ilə nəticələnə bilər. Qomma zədələnmələri — dəri, sümük və daxili orqanlarda dağıdıcı iltihabi düyünlər yarana bilər. Anadangəlmə sifilis — düşük, ölü doğuş, vaxtından əvvəl doğuş, yenidoğulmuşda dəri səpkiləri, qaraciyər-dalaq böyüməsi, sümük, göz, eşitmə və diş problemləri ilə nəticələnə bilər. HİV ötürülmə riskinin artması — sifilis xoraları dəri və selikli qişa bütövlüyünü pozduğu üçün HİV və digər cinsi yolla keçən infeksiyaların ötürülmə riskini artıra bilər.

Baryer qorunması — kondomdan düzgün istifadə sifilisin ötürülmə riskini azaldır, lakin tam qoruma yaratmaya bilər. Çünki xora kondomun örtmədiyi nahiyədə yerləşə bilər. Müntəzəm skrininq — cinsi aktiv şəxslər, risk qrupunda olanlar və yeni cinsi tərəfdaşı olan şəxslər həkim məsləhəti ilə RPR/VDRL kimi skrininq testlərindən keçməlidirlər. Tərəfdaşların müayinəsi — sifilis diaqnozu qoyulduqda son cinsi tərəfdaşlar məlumatlandırılmalı, müayinə olunmalı və lazım gəldikdə həkim tərəfindən müalicəyə cəlb edilməlidirlər. Hamiləlikdə skrininq — hamilə qadınlarda sifilis skrininqi antenatal nəzarətin vacib hissəsidir. Erkən aşkarlanma anadangəlmə sifilisin qarşısını almaq üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Şübhəli xora və səpkilər zamanı cinsi təmasdan çəkinmək — diaqnoz dəqiqləşənə və müalicə tamamlanana qədər cinsi təmasdan uzaq durmaq tövsiyə olunur.

Sifilisə qarşı qoruyucu peyvənd mövcud deyil. Qorunmanın əsas yolları təhlükəsiz cinsi davranış, kondomdan düzgün istifadə, müntəzəm skrininq, şübhəli əlamətlər zamanı həkimə müraciət və cinsi tərəfdaşların eyni vaxtda müayinə və müalicəsidir.

Azərbaycanda sifilis və digər cinsi yolla keçən infeksiyalarla bağlı əsas problemlərdən biri sosial stiqma və gec müraciətdir. Bəzi pasiyentlər həkimə getmək əvəzinə özbaşına antibiotik qəbul edir, bu isə diaqnozu gecikdirə və xəstəliyin gizli mərhələdə qalmasına səbəb ola bilər. Hamilə qadınlarda vaxtında RPR/VDRL skrininqi və müsbət nəticələrin düzgün izlənməsi anadangəlmə sifilisin qarşısını almaq üçün vacibdir. Şübhəli xora və səpkilər olduqda anonim və məxfi tibbi müayinə üçün dermatoveneroloqa müraciət etmək lazımdır.