Tetanus

Yara vasitəsilə yoluxma — tetanus sporları çirkli, dərin, əzilmiş, oksigensiz toxuma sahələrinə düşdükdə bakteriya çoxala və toksin ifraz edə bilər. Riskli yaralar — paslı və ya çirkli mismar batması, torpaqla çirklənmiş kəsiklər, tikan batması, heyvan dişləməsi, yanıq, əzilmiş yara, odlu silah yarası və yad cisim qalan yaralar tetanus riski yarada bilər. Torpaq və heyvan nəcisilə təmas — bakteriya sporları torpaq, toz və heyvan nəcisində ola bilər. Risk yalnız paslı metal ilə məhdudlaşmır. Yenidoğulmuş tetanusu — steril olmayan doğuş şəraiti və göbək ciyəsinin çirklənmiş alətlə kəsilməsi zamanı inkişaf edə bilər. İnsandan insana yoluxma — tetanus xəstə insandan sağlam insana hava, təmas və ya məişət yolu ilə ötürülmür.

Klinik diaqnostika — tetanus diaqnozu əsasən klinik əlamətlərə əsasən qoyulur. Çirkli və ya dərin yara anamnezi olan şəxsdə çənə kilidlənməsi, əzələ sərtliyi və ağrılı spazmlar tetanus şübhəsi yaradır. Laborator təsdiq — tetanusda laborator testlər diaqnozu həmişə təsdiqləyə bilmir. Müalicəyə laborator cavab gözləmədən başlanmalıdır. Yara müayinəsi — yara həkim tərəfindən yad cisim, ölü toxuma və infeksiya baxımından qiymətləndirilir. Differensial diaqnoz — tetanus quduzluq, meningit, distonik reaksiyalar, strixnin zəhərlənməsi və digər qıcolma/spazm yaradan hallardan fərqləndirilməlidir. Peyvənd tarixçəsi — son tetanus peyvəndinin vaxtı profilaktika qərarı üçün vacibdir.

Tetanus şübhəsi olan pasiyent təcili olaraq xəstəxanaya, çox vaxt intensiv terapiya və reanimasiya şöbəsinə yerləşdirilməlidir. Toksinin neytrallaşdırılması — sinir toxumasına hələ bağlanmamış toksini neytrallaşdırmaq üçün həkim tərəfindən tetanus immunoqlobulini tətbiq oluna bilər. Yaranın cərrahi işlənməsi — yara həkim tərəfindən açılıb təmizlənməli, ölü toxumalar və yad cisimlər uzaqlaşdırılmalıdır. Əzələ spazmlarının idarə olunması — ağrılı spazmları azaltmaq üçün sakitləşdirici, spazm əleyhinə və lazım olduqda reanimasion dərman müalicəsi tətbiq olunur. Tənəffüs dəstəyi — tənəffüs əzələləri və qırtlaq tutulduqda oksigen, süni tənəffüs və ya traxeostomiya tələb oluna bilər. Antibakterial müalicə — yarada bakteriyanın çoxalmasını dayandırmaq üçün uyğun antibiotiklər həkim tərəfindən təyin olunur. Peyvəndlənmə — tetanus keçirmək qoruyucu immunitet yaratmaya bilər. Buna görə sağalma dövründə peyvəndlənmə həkim tərəfindən planlaşdırılmalıdır.

Tənəffüs çatışmazlığı — qırtlaq və tənəffüs əzələlərinin spazmı nəticəsində inkişaf edə bilər. Aspirasiya pnevmoniyası — udqunma pozulduqda ağız suyu və ya mədə möhtəviyyatı ağciyərlərə keçə bilər. Sümük sınıqları və əzələ zədələnməsi — güclü spazmlar zamanı nadir hallarda sınıq və əzələ yırtılması yarana bilər. Ürək-damar pozğunluqları — təzyiq və nəbz dəyişkənliyi, ritm pozğunluğu və avtonom sinir sistemi pozğunluqları inkişaf edə bilər. Rabdomioliz və böyrək zədələnməsi — ağır əzələ spazmları fonunda əzələ parçalanması və böyrək funksiyasının pozulması yarana bilər.

Planlı vaksinasiya — tetanusdan qorunmanın əsas yolu peyvəndlənmədir. Uşaqlıq dövründə kombinə olunmuş peyvəndlər vasitəsilə immunitet formalaşdırılır. Yetkinlərdə buster doza — tetanusdan qorunmanın davam etməsi üçün böyüklərdə təkrar peyvənd dozalarına ehtiyac ola bilər. Peyvənd statusu həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Yara profilaktikası — çirkli, dərin və ya torpaqla təmas etmiş yara olduqda yara bol axar su ilə yuyulmalı, yad cisimlərdən təmizlənməli və həkimə müraciət edilməlidir. Təcili profilaktika — yaranın növünə və şəxsin peyvənd tarixçəsinə görə həkim tetanus peyvəndi və ya tetanus immunoqlobulini ehtiyacını qiymətləndirir. Steril doğuş şəraiti — yenidoğulmuş tetanusunun qarşısını almaq üçün doğuş və göbək baxımı steril qaydada aparılmalıdır.

Tetanus peyvəndi tetanus toksininin zərərsizləşdirilmiş forması əsasında hazırlanmış anatomoksin vaksindir. Peyvənd xəstəlik törətmir və qoruyucu immunitet yaradır. Uşaqlıq dövründə tetanusdan qorunma kombinə olunmuş peyvəndlər vasitəsilə təmin edilir. Yetkin şəxslərdə qorunmanın davam etməsi üçün müəyyən fasilələrlə buster doza tələb oluna bilər. Hamiləlik zamanı tetanus peyvəndi həkim tərəfindən peyvənd statusuna əsasən tövsiyə oluna bilər və yenidoğulmuş tetanusunun qarşısının alınmasında vacibdir. Çirkli və dərin yaralarda peyvənd statusu mütləq qiymətləndirilməli, lazım olduqda tetanus peyvəndi və immunoqlobulin həkim tərəfindən tətbiq edilməlidir.

Azərbaycanda tetanus uşaqlıq peyvəndlənməsi sayəsində nadir görülsə də, yetkin şəxslərdə buster dozaların unudulması risk yarada bilər. Kənd təsərrüfatı, tikinti, bağ və heyvandarlıq işləri zamanı torpaqla çirklənmiş yaralar tetanus baxımından ciddi qiymətləndirilməlidir. Ayağa mismar batması, çirkli kəsik, heyvan dişləməsi və dərin yara zamanı “adi yaradır” deyib gözləmək düzgün deyil; yara baxımı və tetanus profilaktikası üçün həkimə müraciət edilməlidir.