Toksoplazmoz — Toxoplasma gondii parazitinin törətdiyi geniş yayılmış zoonoz infeksiyadır. İmmuniteti normal olan şəxslərdə infeksiya çox vaxt əlamətsiz və ya yüngül keçir. Lakin hamiləlik zamanı ilk dəfə yoluxma döl üçün ciddi risk yarada bilər. İmmuniteti zəif olan şəxslərdə, xüsusilə HİV/AİDS, transplantasiya, onkoloji müalicə və yüksək dozalı immunosupressiv müalicə fonunda toksoplazmoz ensefalit, göz zədələnməsi və yayılmış infeksiya kimi ağır formalara keçə bilər. Pişiklər parazitin əsas sahiblərindən biridir, lakin yoluxma daha çox çirklənmiş torpaq, yuyulmamış qidalar və az bişmiş ət vasitəsilə baş verir.
Toksoplazmoz
Törədici: Toxoplasma gondii — hüceyrədaxili obligat parazit
Təhlükə:Orta
Yoluxuculuq MüddətiToksoplazmoz adi məişət təması, öskürək, asqırma, əl sıxma və eyni qabdan istifadə ilə insandan insana ötürülmür. Kəskin infeksiya zamanı hamilə qadında parazitin dölə keçmə riski ola bilər. Pişiklər ilkin yoluxmadan sonra müəyyən müddət ərzində nəcislə oosit ifraz edə bilərlər; buna görə qum qutusunun gündəlik təmizlənməsi və əl gigiyenası vacibdir.
Ümumi məlumat
Əlamətlər
- İmmuniteti normal olan şəxslərdə: infeksiya çox vaxt əlamətsiz keçir.
- Yüngül forma: boyun və peysər limfa düyünlərinin ağrısız böyüməsi, yüngül qızdırma, halsızlıq, əzələ ağrıları və yorğunluq müşahidə oluna bilər.
- Mononukleoza bənzər sindrom: davamlı qızdırma, yayılmış limfa düyünü böyüməsi və güclü halsızlıq yarana bilər.
- Göz toksoplazmozu: xorioretinit nəticəsində görmənin bulanması, görmə itiliyinin azalması, gözdə ağrı, işıqdan narahatlıq və “üzən qara nöqtələr” müşahidə oluna bilər.
- Anadangəlmə toksoplazmoz: hamiləlik zamanı döl yoluxduqda hidrosefaliya, mikrosefaliya, xorioretinit, beyində kalsifikasiyalar, eşitmə və görmə problemləri, inkişaf geriliyi və qıcolmalar yarana bilər.
- İmmuniteti zəif şəxslərdə: güclü baş ağrısı, davamlı qızdırma, qıcolma, huşun dumanlanması, nitq pozğunluğu, bədənin bir tərəfində zəiflik və ensefalit əlamətləri inkişaf edə bilər.
- HİV/AİDS pasiyentlərində, xüsusilə CD4 sayı ciddi azaldıqda, toksoplazmik ensefalit ağır klinik vəziyyət yarada bilər.
Simptom yoxlayıcını sınayın
Spesifik simptomlarınızı seçərək ehtimal olunan xəstəlikləri yoxlayın.Yoluxma yolları
Fekal-oral yol — yoluxmuş pişiklərin nəcisi ilə ətraf mühitə düşən oositlər torpağı, suyu, tərəvəzləri və göyərtiləri çirkləndirə bilər. Yuyulmamış qidalar və çirkli əllər vasitəsilə parazit ağızdan orqanizmə daxil ola bilər.
Qida yolu — parazitin toxuma kistlərini daşıyan çiy və ya az bişmiş ət, xüsusilə qoyun, keçi və donuz əti yoluxma mənbəyi ola bilər.
Anadan uşağa ötürülmə — hamiləlik zamanı qadın ilk dəfə toksoplazmoza yoluxduqda parazit plasenta vasitəsilə dölə keçə bilər.
Transplantasiya yolu — nadir hallarda toksoplazma kistləri daşıyan donor orqanı immuniteti zəif olan resipientə köçürüldükdə yoluxma mümkündür.
Məişət yolu — toksoplazmoz xəstə insanla əl sıxmaq, eyni qabdan yemək, öskürək və ya asqırmaqla ötürülmür.
Diaqnostika
Seroloji testlər — diaqnostikanın əsasını Anti-Toxoplasma IgM və IgG testləri təşkil edir.
Anti-Toxoplasma IgM — yeni və ya yaxın dövrdə baş vermiş yoluxmanı göstərə bilər, lakin bəzi hallarda aylarla müsbət qala bildiyi üçün təkbaşına diaqnoz və ya hamiləliklə bağlı qərar üçün kifayət etmir.
Anti-Toxoplasma IgG — keçmiş yoluxma və ya immuniteti göstərə bilər. IgG müsbətliyi çox vaxt infeksiyanın əvvəl keçirildiyini göstərir.
IgG avidlik testi — xüsusilə hamiləlikdə yoluxmanın nə vaxt baş verdiyini qiymətləndirmək üçün vacibdir. Yüksək avidlik adətən yoluxmanın daha əvvəl baş verdiyini göstərir, aşağı avidlik isə yaxın dövr yoluxma ehtimalını artırır.
PZR testi — hamiləlikdə uyğun vaxtda amniotik mayedə, immuniteti zəif şəxslərdə isə likvor və digər nümunələrdə parazitin DNT-sini aşkar etmək üçün istifadə oluna bilər.
Neyrovizualizasiya — HİV/AİDS və ya immunosupressiv pasiyentdə ensefalit şübhəsi olduqda beyin MRT/KT müayinəsində halqaşəkilli kontrastlanan ocaqlar görülə bilər.
Oftalmoloji müayinə — göz toksoplazmozu şübhəsində torlu qişa və göz dibi müayinəsi vacibdir.
Müalicə prinsipləri
Toksoplazmozun müalicəsi xəstənin immun vəziyyətindən, hamiləlik statusundan, göz və ya sinir sistemi tutulmasının olub-olmamasından asılıdır. Müalicə infeksionist, ginekoloq, oftalmoloq və ya müvafiq mütəxəssis nəzarəti ilə aparılmalıdır.
İmmuniteti normal və yüngül əlamətləri olan şəxslərdə çox vaxt xüsusi müalicə tələb olunmaya bilər, lakin qərar həkim tərəfindən verilməlidir.
Hamiləlikdə yeni yoluxma şübhəsi olduqda təcili ginekoloq və infeksionist qiymətləndirməsi lazımdır. Müalicə yanaşması hamiləlik həftəsi, ananın seroloji nəticələri və dölün yoluxma riskinə görə seçilir.
Göz toksoplazmozu görmə itkisi riski yaratdığı üçün oftalmoloq və infeksionist nəzarəti ilə müalicə olunmalıdır.
İmmuniteti zəif şəxslərdə, xüsusilə toksoplazmik ensefalit şübhəsində müalicə təcili başlanmalı və xəstəxana şəraitində aparıla bilər.
Özbaşına antiparazitar və ya antibiotik müalicəsi başlamaq düzgün deyil.
Fəsadlar
Anadangəlmə toksoplazmoz — hamiləlik zamanı döl yoluxduqda düşük, ölü doğuş, vaxtından əvvəl doğuş, hidrosefaliya, beyindaxili kalsifikasiyalar, xorioretinit, qıcolma və inkişaf geriliyi yarana bilər.
Toksoplazmik ensefalit — immuniteti zəif şəxslərdə baş beynin zədələnməsi nəticəsində qıcolma, huş pozğunluğu, fokal nevroloji əlamətlər və koma inkişaf edə bilər.
Görmə itkisi — göz toksoplazmozu torlu qişada çapıqlaşma yaradaraq qismən və ya ciddi görmə azalmasına səbəb ola bilər.
Yayılmış toksoplazmoz — ağır immunçatışmazlıq fonunda parazit ağciyər, ürək, qaraciyər və digər orqanları zədələyə bilər.
Təkrar aktivləşmə — əvvəllər yoluxmuş şəxslərdə immunitet ciddi zəiflədikdə gizli infeksiya yenidən aktivləşə bilər.
Profilaktika və qorunma
Ətin tam bişirilməsi — hamilələr və immuniteti zəif şəxslər çiy, az bişmiş və ya içi qanlı qalan ət məhsullarından uzaq durmalıdırlar.
Mətbəx gigiyenası — çiy ət doğrandıqdan sonra əllər, bıçaq, doğrama taxtası və mətbəx səthləri sabunlu su ilə yaxşı yuyulmalıdır.
Tərəvəz və göyərtilərin yuyulması — torpaqla təmasda olan meyvə, tərəvəz və göyərtilər axar su altında diqqətlə yuyulmalıdır.
Pişik qum qutusu — hamilə qadınlar və immuniteti zəif şəxslər pişik qum qutusunu özləri təmizləməməlidirlər. Məcburiyyət olduqda əlcək istifadə edilməli, qutu gündəlik təmizlənməli və sonra əllər sabunla yuyulmalıdır.
Torpaqla təmas — bağ, həyət və dibçəklə işləyərkən əlcək geyinmək və işdən sonra əlləri yumaq vacibdir.
Pişiklərin qidalanması — pişiklərə çiy ət verilməməli, mümkün olduqda hazır və təhlükəsiz qida ilə qidalandırılmalıdır.
İmmuniteti zəif şəxslərdə profilaktika — HİV/AİDS, transplantasiya və digər immunosupressiv vəziyyətlərdə profilaktik müalicə ehtiyacı həkim tərəfindən fərdi riskə görə qiymətləndirilməlidir.
Peyvənd məlumatı
Toksoplazmoza qarşı insanlar üçün təsdiqlənmiş qoruyucu peyvənd mövcud deyil. Qorunma əsasən az bişmiş ətdən çəkinmək, tərəvəz və göyərtiləri yaxşı yumaq, çiy ətlə işlədikdən sonra əlləri və mətbəx səthlərini təmizləmək, pişik qum qutusunu təhlükəsiz idarə etmək və yüksək riskli şəxslərdə həkim nəzarəti ilə profilaktika tədbirlərinə əsaslanır.
Azərbaycanda epidemioloji vəziyyət
Azərbaycanda toksoplazmoz xüsusilə hamiləlik planlaşdıran və hamilə qadınlarda, həmçinin immuniteti zəif şəxslərdə klinik əhəmiyyət daşıyır. Risk az bişmiş ət məhsulları, çiy ətlə mətbəx təması, torpaqla qoruyucu vasitəsiz iş və pişik nəcisi ilə ehtiyatsız təmasla arta bilər. Hamilələrdə IgM nəticəsinin təkbaşına yanlış şərh olunması lazımsız narahatlıq yarada bilər; nəticələr IgG, avidlik testi və klinik vəziyyətlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli?
Aşağıdakı hallarda infeksionistə, ginekoloqa və ya müvafiq həkimə müraciət edin:
• Hamiləlik zamanı Toxoplasma IgM müsbət və ya şübhəli çıxıbsa
• Hamiləlik planlaşdırırsınızsa və Toxoplasma IgG statusunuzu bilmirsinizsə
• Hamiləlik zamanı az bişmiş ət, pişik nəcisi və ya torpaqla riskli təmas olubsa
• İmmuniteti zəif şəxsdə yeni başlayan güclü baş ağrısı, qıcolma, nitq pozğunluğu, huş dumanlanması və ya bədənin bir tərəfində zəiflik yaranıbsa
• Görmədə qəfil bulanma, qara nöqtələr, işığa həssaslıq və ya göz ağrısı varsa
• Transplantasiya və ya ciddi immunosupressiv müalicə planlaşdırılırsa və toksoplazma statusu məlum deyilsə
Risk qrupları kimlərdir?
Hamilə qadınlar, xüsusilə Toxoplasma IgG mənfi olanlarHamiləlik planlaşdıran və immunitet statusunu bilməyən qadınlarHİV/AİDS pasiyentləri, xüsusilə CD4 sayı ciddi azalmış şəxslərOrqan və ya sümük iliyi transplantasiyası keçirmiş pasiyentlərOnkoloji, hematoloji və revmatoloji xəstəliklərə görə immunosupressiv müalicə alan şəxslərÇiy və ya az bişmiş ət məhsulları qəbul edən şəxslərTorpaqla qoruyucu vasitəsiz işləyən şəxslərPişik qum qutusu ilə qoruyucu vasitəsiz təmasda olan hamilələr və immuniteti zəif şəxslər
Tibbi Məsuliyyətdən İmtinaBu portalda təqdim olunan tibbi məlumatlar yalnız ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar diaqnoz, müalicə və ya həkim məsləhətini əvəz etmir. Hər hansı tibbi sual və ya şikayətiniz olduqda mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
İstinadlar və Mənbələr
Mənbələr bölməsi hazırlanır. Gələcək yeniləmələrdə hər məqalə üçün istifadə olunan etibarlı tibbi mənbələr ayrıca göstəriləcək.
Tez-tez verilən suallar
Hamiləyəm və evdə pişiyim var. Onu evdən uzaqlaşdırmalıyam?+
Xeyr. Pişiyi evdən uzaqlaşdırmaq adətən lazım deyil. Qum qutusunu hamilə qadın özü təmizləməməli, pişiyə çiy ət verilməməli və pişik mümkün qədər evdə saxlanmalıdır. Məcburən təmizləmək lazım olarsa, əlcək taxılmalı və sonra əllər sabunla yuyulmalıdır.
Hamiləlikdə Toxoplasma IgG müsbət, IgM mənfidirsə təhlükə varmı?+
Adətən bu nəticə keçmiş yoluxmanı və immuniteti göstərir. Aktiv yeni infeksiya ehtimalı aşağıdır. Lakin hamiləlikdə bütün nəticələr ginekoloq və ya infeksionist tərəfindən ümumi klinik vəziyyətlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Toxoplasma IgM müsbət çıxıbsa, bu mütləq yeni yoluxma deməkdir?+
Xeyr. IgM bəzi hallarda uzun müddət müsbət qala bilər və yalnış müsbət nəticə də mümkündür. Hamiləlikdə IgM müsbətliyi mütləq IgG, avidlik testi və lazım olduqda əlavə müayinələrlə dəqiqləşdirilməlidir.
Az bişmiş ət toksoplazmoz riski yaradırmı?+
Bəli. Xüsusilə az bişmiş qoyun, keçi və donuz əti parazitin toxuma kistlərini daşıya bilər. Hamilələr və immuniteti zəif şəxslər ətin tam bişməsinə xüsusi diqqət etməlidirlər.
HİV və ya transplantasiya zamanı toksoplazmoz niyə təhlükəlidir?+
İmmunitet ciddi zəiflədikdə əvvəllər gizli qalmış toksoplazma yenidən aktivləşə bilər. Bu, xüsusilə beyin tutulumu — toksoplazmik ensefalit riski yaradır. Belə pasiyentlərdə profilaktika və izləmə həkim tərəfindən planlaşdırılmalıdır.