Trixinellyoz — Trichinella cinsindən olan mikroskopik yumru qurdların törətdiyi parazitar infeksiyadır. Yoluxma əsasən çiy, az bişmiş və ya kifayət qədər termik emal olunmamış ət məhsullarının, xüsusilə donuz, vəhşi qaban, ayı və digər vəhşi heyvan ətlərinin qəbulu ilə baş verir. Parazit sürfələri bağırsaqdan qan dövranına keçərək skelet əzələlərinə yayıla bilər. Xəstəlik qızdırma, göz ətrafında şişkinlik, güclü əzələ ağrıları, halsızlıq və eozinofiliya ilə müşayiət oluna bilər. Ağır hallarda ürək, ağciyər və mərkəzi sinir sistemi zədələnməsi inkişaf edə bilər.
Trixinellyoz
Törədici: Trichinella spiralis və digər Trichinella növləri — T. britovi, T. nativa, T. pseudospiralis
Təhlükə:Orta
Yoluxuculuq MüddətiTrixinellyoz xəstə insandan sağlam insana ötürülmür və pasiyentin ətrafdakılar üçün aktiv yoluxuculuq dövrü yoxdur. Əsas yoluxma mənbəyi parazit sürfələri daşıyan və kifayət qədər bişirilməmiş ət məhsullarıdır. Ətdəki sürfələr yalnız düzgün termik emal zamanı məhv olur.
Ümumi məlumat
Əlamətlər
- İlkin bağırsaq mərhələsi: yoluxmuş ətin qəbulundan sonra ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı və sulu ishal yarana bilər.
- Qızdırma və halsızlıq: bədən hərarəti yüksələ, titrəmə, baş ağrısı və ümumi zəiflik müşahidə oluna bilər.
- Periorbital ödem: göz qapaqları və göz ətrafı toxumalarda simmetrik şişkinlik trixinellyoz üçün xarakterik əlamətlərdən biridir.
- Əzələ ağrıları: xüsusilə göz hərəkətləri zamanı, çənə, boyun, çiyin, bel və bud əzələlərində ağrı yarana bilər. Ağrı hərəkət və toxunma ilə arta bilər.
- Dəri əlamətləri: bəzi pasiyentlərdə qaşınan səpkilər və urtikariyaya bənzər dəri reaksiyaları müşahidə oluna bilər.
- Laborator əlamət: ümumi qan analizində eozinofillərin artması trixinellyoz şübhəsini gücləndirə bilər.
- Ağır hallarda: nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə, ritm pozğunluğu, huşun dumanlanması, qıcolma və nevroloji əlamətlər yarana bilər.
Simptom yoxlayıcını sınayın
Spesifik simptomlarınızı seçərək ehtimal olunan xəstəlikləri yoxlayın.Yoluxma yolları
Qida yolu — trixinellyozun əsas yoluxma yoludur. Parazit sürfələri olan çiy, az bişmiş və ya kifayət qədər termik emal olunmamış ətin qəbulu infeksiyaya səbəb ola bilər.
Riskli ət məhsulları — donuz, vəhşi qaban, ayı, porsuq və bəzi digər vəhşi heyvan ətləri daha çox risk daşıya bilər.
Hisə verilmiş və qurudulmuş ət — ətin hisə verilməsi, duzlanması və ya qurudulması parazit sürfələrini hər zaman tam məhv etməyə bilər.
İnsandan insana yoluxma — trixinellyoz xəstə insandan sağlam insana əl sıxmaq, öskürmək, eyni qabdan yemək və ya yaxın təmasla ötürülmür.
Kollektiv yoluxma — eyni ov və ya məclisdə eyni yoluxmuş ət məhsulunu qəbul edən bir neçə şəxsdə oxşar əlamətlər yarana bilər.
Diaqnostika
Klinik və epidemioloji qiymətləndirmə — son həftələrdə az bişmiş donuz, vəhşi qaban, ayı və ya digər riskli ət qəbulu fonunda qızdırma, göz ətrafı şişkinlik, güclü əzələ ağrısı və eozinofiliya trixinellyoz şübhəsi yaradır.
Ümumi qan analizi — eozinofiliya trixinellyoz üçün vacib laborator ipucudur, lakin təkbaşına diaqnoz üçün kifayət deyil.
Əzələ fermentləri — kreatinkinaza, LDH və digər əzələ zədələnməsi göstəriciləri yüksələ bilər.
Seroloji testlər — Trichinella-ya qarşı anticisimlər adətən xəstəliyin daha sonrakı dövründə müsbət olur. Erkən mərhələdə mənfi nəticə xəstəliyi tam istisna etmir.
Əzələ biopsiyası — diaqnozu çətin olan hallarda əzələ toxumasında Trichinella sürfələrinin aşkarlanması üçün istifadə oluna bilər.
Epidemioloji araşdırma — eyni ət məhsulunu qəbul edən digər şəxslərdə oxşar əlamətlərin olub-olmaması soruşulmalıdır.
Müalicə prinsipləri
Trixinellyozun müalicəsi infeksionist, parazitoloq və ya müvafiq həkim nəzarəti ilə aparılmalıdır. Müalicə xəstəliyin mərhələsindən, ağırlığından və orqan tutulmasının olub-olmamasından asılıdır.
Spesifik antiparazitar müalicə: uyğun antiparazitar preparat həkim tərəfindən seçilir. Müalicə erkən, xüsusilə bağırsaq mərhələsində başlanarsa, daha effektiv ola bilər.
Ağır iltihabi reaksiyalar: ürək, ağciyər və ya mərkəzi sinir sistemi tutulumu olduqda iltihabı azaltmaq üçün əlavə müalicə həkim tərəfindən qiymətləndirilə bilər.
Simptomatik müalicə: əzələ ağrısı, qızdırma, maye itkisi və ümumi halsızlıq üçün dəstəkləyici tədbirlər tətbiq oluna bilər.
Ağır hallar: nəfəs darlığı, ürək ritm pozğunluğu, ensefalit və ya miokardit şübhəsi olduqda xəstəxana şəraitində müalicə tələb oluna bilər.
Özbaşına antiparazitar, antibiotik və ya hormonal dərman qəbul etmək düzgün deyil.
Fəsadlar
Miokardit — ürək əzələsinin iltihabı ritm pozğunluğu, döş ağrısı və ürək çatışmazlığı riski yarada bilər.
Meningoensefalit — mərkəzi sinir sistemi tutulumu baş ağrısı, huş pozğunluğu, qıcolma və fokal nevroloji əlamətlərlə gedə bilər.
Pnevmonit — ağciyər tutulumu nəfəs darlığı, öskürək və oksigen çatışmazlığı ilə nəticələnə bilər.
Tromboembolik ağırlaşmalar — ağır sistem iltihab fonunda damar laxtalanması riski arta bilər.
Rabdomioliz — əzələ zədələnməsi ağır olduqda böyrək funksiyasının pozulması ilə nəticələnə bilər.
Profilaktika və qorunma
Ətin tam bişirilməsi — donuz və vəhşi heyvan ətləri tam bişirilməli, içərisində çiy, qırmızı və ya çəhrayı hissə qalmamalıdır.
Baytarlıq nəzarəti — ovlanmış vəhşi qaban, ayı və digər riskli heyvan ətləri istehlakdan əvvəl baytarlıq-laborator müayinədən keçirilməlidir.
Dondurmaya tam güvənməmək — bəzi Trichinella növləri dondurulmaya daha davamlı ola bilər. Xüsusilə vəhşi heyvan ətində yalnız dondurma təhlükəsiz üsul hesab edilməməlidir.
Mətbəx gigiyenası — çiy ətlə işlədikdən sonra əllər, bıçaq, doğrama taxtası və mətbəx səthləri yaxşı yuyulmalıdır.
Çiy qiymə və ət dadmaqdan çəkinmək — ət bişməzdən əvvəl dadılmamalıdır.
Sənədsiz ət məhsulları — baytarlıq nəzarətindən keçməyən, möhürsüz və mənşəyi bilinməyən ət və kolbasa məhsullarından istifadə edilməməlidir.
Peyvənd məlumatı
Trixinellyoza qarşı insanlar üçün təsdiqlənmiş qoruyucu peyvənd mövcud deyil. Qorunma əsasən ətin tam bişirilməsi, vəhşi heyvan ətlərinin baytarlıq-laborator yoxlanılması, mənşəyi bilinməyən ət məhsullarından çəkinmək və mətbəx gigiyenasına əməl etməklə mümkündür.
Azərbaycanda epidemioloji vəziyyət
Azərbaycanda trixinellyoz kütləvi yayılmış infeksiya hesab edilməsə də, baytarlıq nəzarətindən keçməmiş donuz və vəhşi heyvan ətinin istifadəsi zamanı sporadik və ailəvi yoluxma halları mümkündür. Risk xüsusilə ov mövsümündə, vəhşi qaban ətinin tam bişirilmədən qəbul edilməsi və ev şəraitində hazırlanmış sənədsiz ət məhsulları ilə arta bilər. Göz ətrafı şişkinlik, qızdırma və güclü əzələ ağrıları belə qida anamnezi ilə birlikdə olduqda trixinellyoz nəzərə alınmalıdır.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli?
Aşağıdakı hallarda infeksionistə, parazitoloqa və ya təcili tibbi yardıma müraciət edin:
• Son 1–6 həftə ərzində az bişmiş donuz, vəhşi qaban, ayı və ya digər riskli ət qəbulundan sonra qızdırma yaranıbsa
• Göz qapaqlarında və üzdə şişkinliklə birlikdə güclü əzələ ağrıları müşahidə olunursa
• Qızdırma, əzələ ağrısı və eozinofiliya birlikdə aşkarlanıbsa
• Eyni ət məhsulunu yeyən bir neçə şəxsdə oxşar əlamətlər yaranıbsa
• Nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə, döş ağrısı, huş dumanlanması, qıcolma və ya güclü halsızlıq varsa
• Hamilə və ya immuniteti zəif şəxsdə trixinellyoz şübhəsi yaranıbsa
Risk qrupları kimlərdir?
Baytarlıq nəzarətindən keçməmiş donuz və vəhşi heyvan əti yeyən şəxslərOvçular və ov əti hazırlayan ailələrVəhşi qaban, ayı, porsuq və digər riskli heyvan ətindən istifadə edənlərHisə verilmiş, qurudulmuş və ya az bişmiş ət məhsulları qəbul edən şəxslərKənd yerlərində fərdi donuz təsərrüfatı saxlayan və qeyri-rəsmi kəsim edən şəxslərİmmuniteti zəif olan pasiyentlərHamilə qadınlar
Tibbi Məsuliyyətdən İmtinaBu portalda təqdim olunan tibbi məlumatlar yalnız ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar diaqnoz, müalicə və ya həkim məsləhətini əvəz etmir. Hər hansı tibbi sual və ya şikayətiniz olduqda mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
İstinadlar və Mənbələr
Mənbələr bölməsi hazırlanır. Gələcək yeniləmələrdə hər məqalə üçün istifadə olunan etibarlı tibbi mənbələr ayrıca göstəriləcək.
Tez-tez verilən suallar
Donuz və ya qaban əti yaxşı bişirilərsə, trixinellyoz riski azalırmı?+
Bəli. Ətin tam bişirilməsi yoluxma riskini ciddi azaldır. Ətin içərisində çiy, qırmızı və ya çəhrayı hissə qalmamalıdır. Xüsusilə sümüyə yaxın və iri tikələr tam bişməlidir.
Əti dondurmaq trixinellyozdan tam qoruyurmu?+
Həmişə yox. Bəzi Trichinella növləri dondurulmaya davamlı ola bilər. Xüsusilə vəhşi heyvan ətlərində dondurmaya güvənmək düzgün deyil; əsas qorunma tam bişirmə və baytarlıq yoxlamasıdır.
Trixinellyoz öz-özünə keçə bilərmi?+
Yüngül hallarda əlamətlər azala bilər, lakin trixinellyoz ürək, ağciyər və sinir sistemi ağırlaşmaları yarada biləcəyi üçün şübhə olduqda həkimə müraciət etmək lazımdır. Müalicə qərarı həkim tərəfindən verilməlidir.
Rəsmi baytarlıq nəzarətindən keçmiş ət daha təhlükəsizdirmi?+
Bəli. Rəsmi baytarlıq nəzarətindən və laborator yoxlamadan keçmiş ət daha təhlükəsiz hesab olunur. Əsas risk sənədsiz, yoxlanmamış və vəhşi heyvan ətlərinin ev şəraitində hazırlanması ilə bağlıdır.
Göz ətrafında şişkinlik niyə yaranır?+
Trichinella sürfələrinin əzələlərə miqrasiyası bədəndə güclü iltihabi və allergik reaksiya yarada bilər. Göz ətrafı toxuma yumşaq olduğu üçün maye burada daha tez toplanır və periorbital ödem görünə bilər.