Vəba (Cholera)

Fekal-oral yol — vəbanın əsas yayılma mexanizmidir. Yoluxma xəstə və ya daşıyıcı şəxsin nəcisi ilə çirklənmiş su və qidaların qəbulundan sonra baş verir. Su yolu — kanalizasiya sularının içməli su mənbələrinə qarışması, dezinfeksiya olunmamış suyun içilməsi və ya belə su ilə qida hazırlanması kütləvi yoluxma riski yarada bilər. Qida yolu — çirklənmiş su ilə yuyulmuş tərəvəz, meyvə və göyərti, kifayət qədər bişirilməmiş dəniz məhsulları və gigiyenik qaydada hazırlanmamış qidalar yoluxma mənbəyi ola bilər. Kontakt-məişət yolu — xəstənin ifrazatı ilə çirklənmiş əşyalara toxunduqdan sonra əllərin yuyulmaması və qidaya toxunulması yoluxma riskini artırır. Hava-damcı yolu ilə yoluxma — vəba öskürək, asqırma və eyni otaqda olmaqla yayılmır.

Klinik və epidemioloji qiymətləndirmə — vəba olan və ya riskli bölgədən gəlmiş şəxsdə qəfil bol sulu ishal, qusma və susuzlaşma əlamətləri vəba şübhəsi yaradır. Müalicəyə laborator cavab gözləmədən başlanmalıdır. Nəcis əkilməsi — Vibrio cholerae bakteriyasının aşkarlanması və təsdiqi üçün əsas laborator üsullardan biridir. Sürətli diaqnostik testlər — epidemiya və ya resursların məhdud olduğu şəraitdə nəcis nümunəsində vəba antigenlərini qısa müddətdə aşkarlamaq üçün istifadə oluna bilər. PZR testi — nəcisdə Vibrio cholerae-nin genetik materialını və toksinlə əlaqəli genləri aşkarlamaq üçün istifadə edilə bilər. Biokimyəvi analizlər — ağır ishal zamanı natrium, kalium, bikarbonat, kreatinin və digər göstəricilər susuzlaşma, elektrolit pozğunluğu və böyrək zədələnməsini qiymətləndirmək üçün yoxlanılır.

Vəbanın müalicəsində əsas məqsəd itirilən su və elektrolitlərin sürətlə bərpa edilməsidir. Müalicə xəstəliyin ağırlığından asılı olaraq həkim nəzarəti ilə aparılmalıdır. Oral rehidratasiya — yüngül və orta susuzlaşmada xüsusi oral rehidratasiya məhlulları az-az və tez-tez içirilməlidir. Məqsəd ishalı dərhal dayandırmaq deyil, bədənin itirdiyi maye və duzları yerinə qoymaqdır. Venadaxili maye — ağır susuzlaşma, huş bulanıqlığı, təzyiq düşməsi, davamlı qusma və ya ağızdan maye qəbul edə bilməmə olduqda xəstəxana şəraitində venadaxili rehidratasiya tələb olunur. Antibiotiklər — bəzi orta-ağır və ağır hallarda həkim tərəfindən qısa kurs antibiotik müalicəsi təyin edilə bilər. Antibiotiklər maye müalicəsini əvəz etmir, yalnız əlavə rol oynayır. Sink əlavəsi — uşaqlarda ishalın müddətini və ağırlığını azaltmaq üçün həkim məsləhəti ilə istifadə oluna bilər. İshalı dayandıran dərmanlar — vəba şübhəsində həkim məsləhəti olmadan bağırsaq hərəkətini azaldan ishal əleyhinə dərmanlar qəbul edilməməlidir.

Ağır dehidratasiya — qısa müddətdə böyük maye itkisi nəticəsində xəstənin vəziyyəti sürətlə pisləşə bilər. Hipovolemik şok — qan dövranında maye həcminin azalması təzyiqin düşməsinə və orqanların qanla təminatının pozulmasına səbəb ola bilər. Kəskin böyrək zədələnməsi — susuzlaşma və qan dövranının zəifləməsi nəticəsində sidik ifrazı azala və böyrək funksiyası pozula bilər. Elektrolit pozğunluqları — kalium və digər duzların itkisi əzələ qıcolmaları, halsızlıq və ürək ritm pozğunluqları yarada bilər. Metabolik asidoz — ishal ilə bikarbonat itkisi nəticəsində qanın turşu-qələvi balansı pozula bilər.

Təhlükəsiz su — yalnız qaynadılmış, qablaşdırılmış və ya etibarlı şəkildə dezinfeksiya edilmiş su içilməlidir. Əl gigiyenası — tualetdən sonra, yemək hazırlamazdan və yemək yeməzdən əvvəl əllər sabunla yaxşı yuyulmalıdır. Qida təhlükəsizliyi — qidalar yaxşı bişirilməli, xüsusilə dəniz məhsulları tam termik emal olunmalıdır. Çiy tərəvəz və meyvələr təhlükəsiz su ilə yuyulmalıdır. Sanitariya — kanalizasiya və içməli su sistemlərinin ayrılması, tullantıların düzgün idarə edilməsi və su mənbələrinin qorunması vəbanın qarşısının alınmasında əsasdır. Xəstənin izolyasiyası və dezinfeksiya — vəba şübhəsi olan şəxslər həkim və epidemioloji xidmət tərəfindən qiymətləndirilməli, nəcis və qusuntu ilə çirklənmiş səthlər dezinfeksiya olunmalıdır. Oral vəba peyvəndi — vəbanın endemik olduğu və ya epidemiya riski yüksək olan bölgələrə səyahət edənlərdə və riskli əhali qruplarında həkim məsləhəti ilə nəzərdən keçirilə bilər.

Vəbaya qarşı oral peyvəndlər mövcuddur. Bu peyvəndlər xüsusilə vəbanın endemik olduğu bölgələrdə, epidemiya zamanı və riskli səfərlərdən əvvəl həkim məsləhəti ilə istifadə oluna bilər. Peyvənd xəstəlik riskini azaltsa da, təhlükəsiz su, qida gigiyenası və əl yuma qaydalarını əvəz etmir. Qorunma müddəti və tətbiq sxemi istifadə olunan peyvənd növünə görə dəyişə bilər.

Azərbaycanda vəba xüsusi epidemioloji nəzarət tələb edən təhlükəli bağırsaq infeksiyalarından biridir. Müasir su təchizatı və sanitariya tədbirləri sayəsində yerli geniş yayılma gözlənilən hal deyil, lakin vəbanın endemik olduğu ölkələrdən gətirilən hallar nəzəri olaraq mümkündür. Riskli ölkələrdən qayıtdıqdan sonra bol sulu ishal və susuzlaşma əlamətləri yaranarsa, vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək və səyahət tarixçəsini bildirmək vacibdir.