Vərəm (Tuberkulyoz)

Hava yolu ilə yayılma — vərəm əsasən aktiv ağciyər və ya qırtlaq vərəmi olan şəxsin öskürməsi, danışması, asqırması və ya mahnı oxuması zamanı havaya yayılan mikroskopik hissəciklərlə ötürülür. Uzunmüddətli qapalı mühit təması — yoluxma riski daha çox eyni evdə, zəif havalandırılan otaqda və ya sıx kollektivdə uzun müddət birlikdə olduqda artır. Qısamüddətli təsadüfi təmas — küçədə yanından keçmək, əl sıxmaq, eyni qabdan istifadə və ya qısa söhbət adətən yüksək yoluxma riski yaratmır. Latent vərəm — latent vərəm infeksiyası olan şəxslər xəstə deyillər və bakteriyanı ətrafa yaymırlar. Qida yolu — pasterizasiya olunmamış süd məhsulları ilə Mycobacterium bovis yoluxması mümkündür, lakin müasir baytarlıq və qida nəzarəti şəraitində bu yol daha nadir hesab olunur.

Bəlğəmin mikroskopiyası — bəlğəm nümunəsində turşuyadavamlı bakteriyaların aşkarlanması üçün istifadə olunur və vərəm şübhəsində əsas ilkin müayinələrdən biridir. Bəlğəmin əkilməsi — Mycobacterium tuberculosis-in aşkarlanması və dərman həssaslığının təyini üçün vacib üsuldur. Nəticə bakteriyanın yavaş çoxalmasına görə gec çıxa bilər. GeneXpert / molekulyar testlər — bəlğəmdə vərəm DNT-sini qısa müddətdə aşkarlaya və bəzi əsas dərmanlara davamlılıq haqqında ilkin məlumat verə bilər. Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası və ya KT — ağciyərdə infiltrat, kaverna, plevral maye və digər dəyişiklikləri qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Mantu sınağı — orqanizmin vərəm antigeni ilə qarşılaşıb-qarşılaşmadığını göstərir. Təkbaşına aktiv vərəm diaqnozu qoymaq üçün kifayət deyil. IGRA testi — latent vərəm infeksiyasının qiymətləndirilməsində istifadə olunan qan testidir. BCG peyvəndindən daha az təsirlənir. Ağciyərdənkənar vərəmdə — limfa düyünü, plevra mayesi, likvor, sidik, biopsiya materialı və digər nümunələr müayinə oluna bilər.

Vərəmin müalicəsi mütləq ftiziatr nəzarəti ilə aparılmalıdır. Müalicə xəstəliyin formasından, dərman həssaslığından, pasiyentin yaşından, yanaşı xəstəliklərindən və dərmanlara dözümlülüyündən asılı olaraq seçilir. Dərmana həssas vərəm — adətən bir neçə vərəm əleyhinə dərmanın kombinasiyası ilə uzunmüddətli müalicə tələb edir. Müalicə intensiv və davam fazalarından ibarət ola bilər. Dərmana davamlı vərəm — bakteriya əsas dərmanlara davamlıdırsa, daha xüsusi və uzunmüddətli müalicə rejimləri tələb oluna bilər. Bu hallar ixtisaslaşmış vərəm xidməti tərəfindən idarə olunmalıdır. Müalicəni yarımçıq saxlamaq olmaz — öskürək və qızdırma azalsa belə, dərmanları vaxtından əvvəl dayandırmaq xəstəliyin qayıtmasına və dərmana davamlı vərəmin yaranmasına səbəb ola bilər. Yan təsirlərin izlənməsi — vərəm dərmanları qaraciyər, görmə, sinir sistemi və digər orqanlarla bağlı yan təsirlər yarada bilər. Buna görə müalicə zamanı həkim nəzarəti və laborator izləm vacibdir. Azərbaycanda vərəmin diaqnostikası və müalicəsi dövlət proqramları çərçivəsində ixtisaslaşmış tibb müəssisələrində aparılır.

Kaverna formalaşması — ağciyər toxumasında boşluqlar yarana bilər və bu, uzunmüddətli yoluxduruculuq və qanaxma riskini artıra bilər. Ağciyər qanaxması — damar zədələnməsi nəticəsində bəlğəmdə qan və nadir hallarda ciddi qanaxma baş verə bilər. Eksudativ plevrit — ağciyər pərdələri arasında maye toplanması nəfəs darlığı və döş ağrısı yarada bilər. Miliar vərəm — bakteriyaların qanla yayılması nəticəsində çoxsaylı orqanlarda xırda vərəm ocaqları yarana bilər. Vərəm meningiti — beyin qişalarının vərəmi ciddi nevroloji ağırlaşmalar və qalıcı fəsadlar yarada bilər. Sümük və onurğa vərəmi — onurğa fəqərələrinin zədələnməsi ağrı, deformasiya və nadir hallarda sinir sıxılması ilə nəticələnə bilər. Dərmana davamlı vərəm — müalicəsi daha çətin, uzun və xüsusi nəzarət tələb edən formadır.

BCG peyvəndi — Azərbaycanda Milli Peyvənd Təqviminə əsasən yenidoğulmuşlara doğum evində vurulur. BCG peyvəndi uşaqları vərəmin ağır formalarından, xüsusilə vərəm meningiti və yayılmış vərəmdən qorumağa kömək edir. Erkən aşkarlanma — uzunmüddətli öskürək, arıqlama, gecə tərləməsi və bəlğəmdə qan kimi əlamətlər olduqda vaxtında həkimə müraciət yoluxma zəncirini azaltmaq üçün vacibdir. Müalicəyə tam riayət — aktiv vərəm diaqnozu qoyulan şəxsin dərmanları həkim göstərişi ilə tam müddətdə qəbul etməsi həm sağalma, həm də dərmana davamlılığın qarşısının alınması üçün əsasdır. Havalandırma — sıx və qapalı məkanların mütəmadi havalandırılması vərəm bakteriyalarının havada toplanma riskini azalda bilər. Təmaslıların müayinəsi — aktiv ağciyər vərəmi olan şəxslə eyni evdə yaşayanlar və yaxın təmasda olanlar vərəm baxımından yoxlanılmalıdır. Latent vərəm profilaktikası — yüksək riskli şəxslərdə latent vərəm aşkarlandıqda profilaktik müalicə ftiziatr tərəfindən qiymətləndirilə bilər.

BCG peyvəndi vərəmin ağır uşaqlıq formalarından, xüsusilə vərəm meningiti və yayılmış vərəmdən qorumağa kömək edir. Azərbaycanda yenidoğulmuşlara doğum evində tətbiq olunur. BCG peyvəndi böyüklərdə ağciyər vərəminin qarşısını tam almaya bilər. Buna görə öskürək və digər əlamətlər olduqda peyvəndli olmaq vərəm ehtimalını tam istisna etmir. Yetkinlərdə BCG-nin təkrar vurulması adətən rutin tövsiyə edilmir. Peyvənd qərarı milli təlimatlara və həkim qiymətləndirməsinə əsaslanmalıdır.

Azərbaycanda vərəm səhiyyə sistemi üçün aktual infeksiyalardan biridir. Xüsusilə dərmana davamlı vərəm formaları diaqnostika və müalicədə xüsusi diqqət tələb edir. Vərəm müalicəsinin yarımçıq saxlanılması, dərmanların qeyri-müntəzəm qəbulu və gec müraciət dərmana davamlılıq riskini artırır. Uzunmüddətli öskürək, gecə tərləməsi, arıqlama və bəlğəmdə qan olduqda həkimə vaxtında müraciət etmək vacibdir. Vərəm diaqnostikası və müalicəsi ixtisaslaşmış ftiziatriya xidmətləri tərəfindən aparılır.